هرمزگان، خانه آخرین لنج‌سازان خلیج فارس

پارس‌تودی- ​​​​​​​در امتداد سواحل زیبای خلیج فارس در استان هرمزگان، در جنوب ایران، هنوز صنعتگرانی هستند که لنج‌های چوبی را با دست می‌سازند و سنتی دریایی را زنده نگه می‌دارند که قرن‌ها پیونددهنده جوامع ساحلی با دریا بوده است.

در میان نسیم شور و نمکی که بر جنوبی‌ترین سواحل ایران می‌وزد، هنوز صدای منظم برخورد تبر با چوب در روستاهای پراکنده ساحلی به گوش می‌رسد. به گزارش پارس‌تودی به نقل از پرس‌تی‌وی، در اینجا، دریا برای نسل‌ها شکل‌دهنده زندگی مردم بوده است و از دل همین جزر و مدها، «لنج» پدید آمد — شناور چوبی بادبانی که زمانی در سراسر خلیج فارس حضوری فراگیر داشت.

امروزه این قایق‌ها کمیاب شده‌اند، اما خاطره ساخت و هدایت آن‌ها هنوز در ذهن استادکاران سالخورده‌ای که با دست آن‌ها را ساخته‌اند، زنده است.

این سنت‌ها در سال ۲۰۱۱ توسط یونسکو به رسمیت شناخته شدند، زمانی که مهارت‌های سنتی ساخت و دریانوردی با لنج ایرانی در خلیج فارس در فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند حفاظت فوری ثبت شد.

ساحل هرمزگان که از بندرعباس تا جزایر قشم و هرمز امتداد دارد — ترکیبی از روستاهای آفتاب‌خورده، نخلستان‌ها و آب‌های فیروزه‌ای است. در مکان‌هایی مانند لافت و کنگ، قرن‌ها زندگی دریایی در خانه‌های سنگی کهنه و کارگاه‌های ساده قایق‌سازی که در آن‌ها لنج‌ها همچون موجوداتی زنده پرورش می‌یابند، نقش بسته است.

جزیره قشم، بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس، بر مسیرهای دریایی باستانی قرار دارد که شبه‌جزیره عربستان را به شبه‌قاره هند متصل می‌کردند.

در بخش بزرگی از تاریخ ثبت‌شده ایران، دریانوردان، بازرگانان و ماهیگیران در این منطقه زندگی خود را با تسلط بر باد، آب و چوب بنا کردند.

شناوری زاده چوب و هنر

لنج یک شناور بادبانی سنتی است با بدنه‌ای کشیده و دکل‌هایی بلند که زمانی بر آب‌های خلیج فارس تسلط داشت.

این شناورها کاملاً با دست ساخته می‌شوند، بدون استفاده از نقشه‌های رسمی یا ابزارهای ماشینی. هر لنج نتیجه دانشی است که از طریق شاگردی نزدیک و آموزش شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.

سازندگان لنج، که در محلی «گلاف» نامیده می‌شوند، با مشاهده استادان، حفظ کردن تناسب‌ها و یادگیری ظرافت‌های انتخاب چوب، خم‌کاری و اتصال قطعات مهارت می‌یابند.

ساخت لنج با قرار دادن کیل (ستون اصلی کف کشتی) آغاز می‌شود که مستقیماً روی شن یا در کارگاه‌های ساده شکل داده می‌شود تا تعادل و ظرفیت حمل بار را تضمین کند.

تخته‌ها با حرارت و بخار خم می‌شوند و درزها با رزین طبیعی و الیاف پنبه‌ای آب‌بندی می‌شوند تا در برابر آب شور و خورنده خلیج فارس مقاوم باشند.

به‌طور سنتی، تنها تعداد اندکی کارگر ماهر روی ساخت یک لنج کار می‌کردند و بسته به اندازه و شرایط، تکمیل آن ممکن بود ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد.

ساخت لنج تنها یک کار فنی نبود، بلکه با موسیقی، ریتم و همکاری جمعی همراه بود. کارگران هنگام ساخت و به آب انداختن لنج، آوازهای خاصی می‌خواندند که حس همبستگی ایجاد می‌کرد و دانش را از استاد به شاگرد منتقل می‌کرد.

برای قرن‌ها، لنج‌ها بخش جدایی‌ناپذیر زندگی اقتصادی و فرهنگی جوامع ساحلی جنوب ایران بودند. آن‌ها ماهیگیران را به آب‌های عمیق می‌بردند، جایی که ماهی تُن و دیگر گونه‌ها فراوان بود.

همچنین لنج‌ها خرما، منسوجات و کالاهای دیگر را به بنادر جنوبی خلیج فارس، شرق آفریقا و شبه‌قاره هند حمل می‌کردند.

برخی از آن‌ها در صنعت صید مروارید نیز استفاده می‌شدند — کاری سخت که به مهارت، استقامت و شناخت دقیق دریا نیاز داشت.

دریانوردان لنج نه‌تنها به قدرت بدنی، بلکه به دانشی عمیق از بادها و ستارگان مجهز بودند. پیش از ابزارهای ناوبری مدرن، ناخدایان با استفاده از موقعیت خورشید و ستارگان موقعیت خود را تعیین می‌کردند.

آن‌ها حتی از رنگ آب، شکل ابرها و صدای پرندگان برای هدایت سفرهای طولانی استفاده می‌کردند.

سنتی در معرض خطر

با وجود اهمیت تاریخی لنج، این سنت امروز با خطر روبه‌رو است. در نیمه دوم قرن بیستم، قایق‌های فایبرگلاس به‌عنوان گزینه‌ای ارزان‌تر و سریع‌تر وارد شدند.

ساخت و نگهداری لنج‌های چوبی پرهزینه شد، به‌ویژه با افزایش قیمت چوب و کاهش تعداد استادکاران ماهر.

کارگاه‌هایی که زمانی پر از صدا بودند، اکنون ساکت شده‌اند یا تنها برای تعمیر لنج‌های قدیمی استفاده می‌شوند.

همچنین تغییرات اجتماعی باعث شده نسل جوان، که جذب مشاغل شهری و زندگی مدرن شده‌اند، کمتر به یادگیری این حرفه سخت علاقه نشان دهند.

امروزه تعداد لنج‌سازان اندک و بیشتر آن‌ها سالخورده هستند و بخش زیادی از این دانش هنوز در اختیار همین استادان قدیمی است.

در سال ۲۰۱۱، ایران برای حفاظت از این میراث ارزشمند، آن را در فهرست میراث نیازمند حفاظت فوری یونسکو ثبت کرد.

تلاش‌ها برای حفظ این میراث

ثبت در یونسکو توجه ملی و بین‌المللی را به این هنر جلب کرد. از آن زمان، فعالان محلی، سازمان‌های فرهنگی و برخی نهادها تلاش کرده‌اند از طریق کارگاه‌ها، نمایشگاه‌ها و مستندسازی، این هنر را به نسل جوان معرفی کنند.

برخی نیز گردشگری فرهنگی را فرصتی برای حفظ این سنت می‌دانند و از بازدیدکنندگان دعوت می‌کنند تا از نزدیک ساخت لنج را مشاهده کنند.

ساخت لنج تنها به تولید یک قایق محدود نبود، بلکه فرهنگی دریایی را شکل داد که این شناورها ستون اصلی زندگی جوامع ساحلی بودند.

ردپای این فرهنگ هنوز در موسیقی محلی، آوازهای دریایی و داستان‌های شفاهی دیده می‌شود.

امروز، با کاهش تعداد لنج‌های فعال، این عناصر فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند و فرصتی برای نسل‌های جوان فراهم می‌کنند تا دوباره با دانش، ارزش‌ها و هویت دریایی خود ارتباط برقرار کنند.

hk