Վերլուծություն - Արդյո՞ք Երևանը հայտնվել է աշխարհաքաղաքական ռիսկի ճանապարհին
Վերջին տարիներին Հայաստանի արտաքին քաղաքականության զարգացումները, հատկապես Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո, համարվում են Հարավային Կովկասի ամենակարևոր աշխարհաքաղաքական փոփոխություններից մեկը։
Երևանի կախվածության նվազումը Ռուսաստանից և ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Եվրամիության հետ ընդլայնված համագործակցությունը ազդել են տարածաշրջանի ավանդական անվտանգության հավասարումների վրա։ Չնայած այս ուղղության փոփոխությունը Հայաստանի կառավարության կողմից ներկայացվում է որպես անվտանգության գործընկերներին դիվերսիֆիկացնելու և ղարաբաղյան զարգացումների հետևանքով առաջացած բացերը լրացնելու փորձ, սակայն շատ վերլուծաբաններ կարծում են, որ դա կարող է երկիրը վերածել մեծ տերությունների միջև ուղղակի մրցակցության ասպարեզ։
Pars Today-ի տվյալներով՝ վերջին երկու տարիների ընթացքում Հայաստանի և արևմտյան երկրների միջև պաշտպանական համագործակցությունը ընդլայնվել է։ Ֆրանսիայի հետ ռազմական պայմանագրերը, ԱՄՆ-ի հետ համատեղ զորավարժությունները և սահմանամերձ շրջաններում Եվրամիության դիտորդական առաքելության տեղակայումը Հարավային Կովկասում Արևմուտքի ներկայության աճի նշաններ են։ Այս զարգացումները տեղի են ունենում այն ժամանակ, երբ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ Իրանի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Ադրբեջանի և արևմտյան դերակատարների շահերի հատման ամենազգայուն կետերից մեկը, և դրա անվտանգության հավասարակշռության ցանկացած փոփոխություն կարող է հետևանքներ ունենալ նաև Կովկասի սահմաններից դուրս։
Այս միտման հիմնական առանցքներից մեկը Ֆրանսիայի ակտիվ դերն է Հայաստանի հետ ռազմական համագործակցության հարցում: Զենքի պայմանագրեր կնքելով և ռազմական տեխնիկա մատակարարելով՝ Փարիզը փորձել է ամրապնդել իր դիրքերը որպես Երևանի ամենակարևոր եվրոպական աջակիցներից մեկը: Այնուամենայնիվ, շատ փորձագետներ կարծում են, որ ռազմական տեխնիկա ուղարկելը, առանց քաղաքական վեճերի լուծման արդյունավետ մեխանիզմներ ստեղծելու, պարտադիր չէ, որ կհանգեցնի անվտանգության բարձրացման և նույնիսկ կարող է հանգեցնել տարածաշրջանում սպառազինությունների մրցավազքի սրմանը:
Ֆրանսիայի հետ մեկտեղ, Եվրամիությունը նույնպես մեծացրել է իր դաշտային ներկայությունը Կովկասում՝ իր դիտորդական առաքելությունը տեղակայելով Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմաններին: Չնայած Բրյուսելը առաքելությունը ներկայացնում է որպես վստահության ամրապնդման և լարվածության թուլացման միջոց, սակայն Ռուսաստանը և որոշ այլ տարածաշրջանային խաղացողներ կասկածներ են հայտնել դրա երկարաժամկետ նպատակների վերաբերյալ: Մյուս կողմից, Միացյալ Նահանգների և Հայաստանի միջև համատեղ զորավարժությունները, ըստ շատ դիտորդների, նույնպես դիտվում են որպես Վաշինգտոնի կողմից իր ազդեցությունը ընդլայնելու փորձ այն տարածաշրջանում, որը տասնամյակներ շարունակ ավանդաբար Ռուսաստանի ազդեցության գոտին է եղել:
Աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից, Արևմուտքի ավելի ուժեղ ներկայությունը Հայաստանում կարող է նաև ազդել Իրանի անվտանգության շահերի վրա: Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը միշտ ընդգծել է միջազգային սահմանների պահպանումը, Հարավային Կովկասում ցանկացած աշխարհաքաղաքական փոփոխության դեմ անհաաձայնությունը և Սյունիքի մարզի ռազմավարական նշանակությունը: Թեհրանը նաև աջակցում է տարածաշրջանային նախաձեռնություններին, ինչպիսին է «3+3» մեխանիզմը, և գտնում է, որ Կովկասում անվտանգության հարցերը պետք է լուծվեն տարածաշրջանային երկրների միջև համագործակցության միջոցով՝ առանց արտատարածաշրջանային դերակատարների միջամտության։
Աշխարհի տարբեր մասերում աշխարհաքաղաքական ճգնաժամերի փորձը նույնպես ցույց է տվել, որ մեծ տերությունների մրցակցությունը կարող է մեծ գին արժենալ փոքր երկրների համար: Այս առումով, որոշ վերլուծաբաններ զգուշացնում են, որ արտաքին տերությունների աջակցության վրա չափազանց հենվելը՝ առանց տարածաշրջանային հարաբերություններում հավասարակշռություն ստեղծելու, կարող է նվազեցնել երկրների գործողությունների ազատությունը՝ նրանց դարձնելով համաշխարհային տերությունների միջև ավելի լայն մրցակցության մաս։
Ի վերջո, Հարավային Կովկասի անվտանգության ապագան առաջին հերթին կախված է արտաքին հարաբերություններում հավասարակշռություն ստեղծելուց, տարածաշրջանային երկխոսության ամրապնդումից և տարածաշրջանը արտատարածաշրջանային տերությունների միջև բախման ասպարեզ դառնալ թույլ չտալուց: Կովկասում աշխարհաքաղաքական մրցակցության սրմանը զուգընթաց, կմեծանա նաև անվտանգության լարվածության աճի հավանականությունը։
Հետևաբար, տարածաշրջանային համագործակցության ներուժի օգտագործումը, հարևանների հետ կառուցողական փոխգործակցության պահպանումը և օտարերկրյա դերակատարներից միակողմանի կախվածությունից խուսափելը կարող են կարևոր դեր խաղալ տարածաշրջանի կայունության և երկարատև անվտանգության ապահովման գործում։