Վիրտուալ տարածքի վերահսկումն ու կառավարումը արևմտյան երկրներում

Արևմուտքի, հատկապես ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի մոտեցումը ցույց է տալիս, որ նրանք երկակի վերաբերմունք ունեն վիճելի կատեգորիաների, այդ թվում՝ վիրտուալ տարածքի նկատմամբ, իսկ իրականում արևմտյան երկրներն օգտագործում են այդ կատեգորիաները, երբ իրենց շահերն է պահանջում։

Այժմ վիրտուալ տարածքից և ինտերնետից օգտվելու ոլորտում Եվրոպան և ԱՄՆ-ն ​​գործիքային դիրքորոշում են որդեգրել։ Այսինքն, երբ քննարկվում է կիբերտարածքը  հակառակորդ երկրների կամ Արևմուտքի թշնամիների ուղղությամբ օգտագործելու մասին, շեշտում են ինտերնետի լիակատար ազատությունը։ Բայց երբ նույն վիրտուալ տարածքն օգտագործվում է գործողություններին համահունչ, որոնք վտանգի են ենթարկում դրանց սկզբունքներն ու հիմքերը, շահերը կամ անվտանգությունը, առաջ է քաշվում բոլոր տեսակի սահմանափակումների ստեղծման և վերահսկողության ուժեղացման քննարկումը։

ԱՄՆ-ն  ​​համարվում է ինտերնետի ելակետը  իսկ աշխարհի սոցիալական ցանցերի մեծ մասը կառավարվում են ամերիկացիների կողմից։ ԱՄՆ-ն աշխարհի սոցիալական ցանցերի մեծ մասի կառավարման պատասխանատուն է և դրանք կազմակերպված ցենզուրայով  վերահսկում է  : Վերջին 28 տարում ընդունվել է ամերիկյան կիբերտարածքը վերահսկելու, կառավարելու և սահմանափակելու շուրջ 217 օրենք, որը յուրաքանչյուր օրենք ներառում է կետեր ու նշումներ  ճշգրիտ և  կիրառելի ձևով կիբերտարածքում հսկում է գործողությունների, հաղորդակցության և փոխանակման ամենաչնչին խախտումները: Համաձայն այս օրենքների՝ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն (ՀԴԲ) պարտավոր է հավաքել և վերահսկել համացանցի օգտատերերի հետ կապված բոլոր տեղեկությունները, տվյալները և հաղորդակցությունները: 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններից հետո ԱՄՆ-ում  կիբերտարածքի կառավարման հետ կապված օրենքներն ավելի ապահով դարձան, իսկ կառավարական վերահսկողությունը համացանցից օգտատերերի նկատմամբ՝ ավելի ընդհանրացան։ 2001 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Բուշի վարչակազմը որպես ահաբեկչության դեմ պայքարի մաս ընդունեց «Patriot Bill» կոչվող օրենքը, որն օրինականացրեց սահմանափակումներ ինտերնետից օգտատերերի փոխանակումների վերահսկման և մոնիտորինգի համար և այն հաստատվեց 2003թ.-ին ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարանի կողմից և գործադրման հանձնվեց: Այս օրենքը Բարաք Օբամայի կողմից երկարաձգվեց ևս 5 տարով 2015թ.-ին՝ գաղտնալսման մասին օրենքի, ինչպես նաև ինտերնետ օգտատերերի հաղորդակցությունների և ԱՄՆ-ի  քաղաքացիների հեռախոսային խոսակցությունների մասին լրտեսության վերաբերյալ  օրենքի հավելումով: Համաձայն այս օրենքների՝ Միացյալ Նահանգները կարող է ձայնագրել և վերահսկել բոլոր հաղորդակցությունները, քաղաքացիների ինտերնետային տեղեկատվությունը և ֆիզիկական անձանց բոլոր հեռախոսազանգերը: Համաձայն SOPA-ի և PIPA-ի օրենքների՝ ԱՄՆ կառավարությունն իրավասու է փակել միլիոնավոր կայքեր՝ ըստ ցանկության: 

Ինտերնետի վերահսկման և սահմանափակման օրենքները Միացյալ Նահանգներում հիմնականում սահմանվում են նահանգային մակարդակով, թեև դաշնային մակարդակում ԱՄՆ-ի դպրոցներն ու գրադարանները պետք է համապատասխանեն կիբերտարածքում երեխաների պաշտպանության կանոններին և կիրառեն սահմանված սրբագրությունները իրենց աշխատանքը սկսելու կամ գործունեությունը շարունեկելու համար: Շատ սոցիալական հաստատություններ նույնպես փորձում են երեխաներին թույլ չտալ պոռնոգրաֆիկ բովանդակություն, բռնություն և այլ վնասակար սոցիալական խնդիրներում մուտք գործել: Նաև, չնայած ինտերնետի ազատության կարգախոսին, ԱՄՆ-ն արգելում է իր մրցակից երկրների սոցիալական ցանցերը, ինչպիսիք են չինական «Tik Tok» և «WeChat» սոցիալական ցանցերը: Թրամփի նախագահության օրոք այդ հավելվածների օգտագործումը Միացյալ Նահանգներում համարվեց անվտանգության խնդիր և օգտագործումն արգելվեց։ Իհարկե, որոշ փորձագետներ կարծում էին, որ այս արգելքն ավելի շատ ընդունվել է Չինաստանի հետ Թրամփի առևտրային պատերազմին համահունչ։ Սակայն Tik Tok-ի ամերիկացի օգտատերերը խիստ արձագանքեցին այս հարցին, և ահա Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջո Բայդենը չեղյալ հայտարարեց Tik Tok-ի և WeChat-ի արգելքը: Նաև Թրամփի նախագահության օրոք կիբերտարածքի կառավարման ոլորտում ԱՄՆ-ի միջոցառումներից մեկը Մաքուր ինտերնետի ստեղծումն էր, որի մասին հայտարարել էր ժամանակի պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն 2020 թվականի օգոստոսին։ Այս ծրագրի նպատակներից մեկն էր կանխել ԱՄՆ-ի քաղաքացիների տեղեկատվության, ինչպես նաև այնպիսի զգայուն տեղեկությունների հավաքագրումը, ինչպիսիք են ամերիկյան ռազմական ձեռքբերումները և գիտական ​​հետազոտությունները կորոնավիրուսի վերաբերյալ այնպիսի երկրների կողմից, ինչպիսին է Չինաստանը:

Գերմանիայում ինտերնետի բովանդակության վերահսկումն ու սահմանափակումը և որոշ կայքերի ստուգումը հիմնված են դաշնային օրենքների և դատարանների որոշումների վրա: Այնուամենայնիվ, քանի որ Գերմանիայի հետախուզական կառույցը գործնականում ԱՄՆ-ի ենթակառույցներից է, քաղաքական բովանդակության արգելափակումը, հատկապես այնպիսի զգայուն քաղաքական հարցերի վերաբերյալ, ինչպիսին է Հոլոքոստի ժխտումը, առաջնահերթություն է: 2009 թվականին Գերմանիայի Բունդեսթագը (ստորին պալատը) օրենք ընդունեց ինտերնետի հասանելիությունը սահմանափակելու մասին։ Այս օրենքի նպատակն էր սահմանափակել ինտերնետում մանկական պոռնոգրաֆիայի հասանելիությունը: Իհարկե, Գերմանիայում կայքերի սև ցուցակը չի սահմանափակվում միայն մանկական պոռնոգրաֆիայով, այլ նաև ներառում է Հոլոքոստի ժխտման, ռասիզմի և ատելության խոսքի հետ կապված կայքեր: Քրեական հետախուզության դաշնային բաժինն այս ցուցակը տրամադրում է ինտերնետ ծառայություններ մատուցողներին (ISP)՝ մուտքը սահմանափակելու համար: Ընդհանուր առմամբ, կիբեր տարածքի վերահսկման և մոնիտորինգի մեթոդներում ներառված են կիբերանվտանգությանը ուշադրություն դարձնելը և կիբեր տարածքի ենթակառուցվածքի զարգացումը, կիբերտարածքի տնտեսական կարողությունների օգտագործումը, կիբերանվտանգության ռազմավարության ձևակերպումը և էլիտար ոստիկանական ուժերի ուսուցումը կիբեր տարածքում բովանդակությունը վերահսկելու համար:

Բրիտանիան նաև հատուկ ուշադրություն է դարձնում կիբերտարածքի մոնիտորինգին և ոչ պատշաճ բովանդակության արգելափակմանը: Աշխարհի ամենամեծ ինտերնետի կառավարման կենտրոնը GCHQ-ը գտնվում է Բիրտանիայում: Բրիտանական կառավարության միջազգային հետախուզության և լրտեսության այս կենտրոնական շտաբը, միևնույն ժամանակ, տեղեկատվության մշտական ​​փոխանակում ունի աշխարհի բոլոր հետախուզական կազմակերպությունների, հատկապես իր ամերիկյան գործընկերների հետ։ GCHQ-ն թույլ է տալիս  Բրիտանիայի կառավարությանը խելամտորեն վերահսկել մարդկանց և IP-ների մուտքը ինտերնետ: Միևնույն ժամանակ, մի քանի ինտերնետ դիտորդական հիմնադրամներ, ներառյալ EWF-ն, նույնպես ակտիվ են այս երկրում միջազգային մակարդակով կիբերտարածքի սահմանափակման գործում, հատկապես մանկական պոռնոգրաֆիայի, ռասիզմի և ահաբեկչական խնդիրների վերաբերյալ: Նաև «Clean Feed» ոճով բովանդակության արգելափակման համակարգով արագ ինտերնետի 90%-ից ավելի գծերի մուտքն արգելափակված է նման բովանդակության համար, իսկ չարաշահումների դեպքում՝ տնային գծերը կարգելափակվեն:

Եվրոպական միության մակարդակով Ֆրանսիան կիբերտարածքի նկատմամբ պետական ​​ամենախիստ վերահսկողությունն ունի։ Համաձայն Hadoui-ի և Lupsi-ի օրենքների, որոնք հաստատվել են 2009 թվականին, վիրտուալ ցանցի կանոնները խախտող օգտատերերը կզրկվեն համացանցից, և բացի անբարոյական կամ գաղափարական կայքերի երկար ցուցակից, քաղաքացիները որոշ տերմինների որոնման իրավունք չունեն:  Դպրոցների ինտերնետ հասանելիությունը նույնպես շատ սահմանափակ է: 2001 թվականինց LSQ օրենքի ընդունմամբ Ֆրանսիան պարտադրեց այս երկրի բոլոր ինտերնետ ծառայություններ մատուցողներին պահպանել իրենց օգտատերերի ինտերնետ գործունեությունը և էլ. Փոստի հաղորդագրությունները առնվազն մեկ տարի: Նաև այս օրենքը թույլ է տվել այս երկրի դատախազներին և ոստիկաններին հետաքննել օգտատերերի անձնական հաղորդագրությունները՝ հանցագործությունը բացահայտելու կամ ապացուցելու համար։ Այս երկիրն ունի մոտ 22 միլիոն ինտերնետ օգտատեր, որոնք կազմում են Ֆրանսիայի բնակչության մեկ երրորդը։

Վիրտուալ տարածքի և ինտերնետի վերահսկումն ու սահմանափակումը խստորեն իրականացվում է Իտալիայում: Այս սահմանափակումը թույլ չի տալիս լայն հանրությանը մուտք գործել որոշակի կայքեր և նույնիսկ հասանելի դառնալ որոշ հեռուստաալիքների բովանդակություններին: Ինտերնետի սահմանափակումն Իտալիայում հիմնականում կատարվում է ISP-ներին ուղղված կառավարության հրահանգների միջոցով: Օրինակ, 2006թ.-ին Իտալիան օրենք ընդունեց, որով այս պրովայդերներին կարգադրում էր արգելափակել ազարտային խաղերի օպերատորների կայքերը, որոնք չունեն ազգային լիցենզիա: Պրովայդերները, ովքեր արգելված խախտող կայքերի ցանկը ստանալուց հետո, կհրապարակեն դրանցից բովանդակություն, կտուգանվեն 30,000-ից մինչև 180,000 եվրո յուրաքանչյուր խախտման համար: Անցած տարիներին Իտալիայում օրենք է ընդունվել Facebook-ն արգելափակելու մասին այն բանից հետո, երբ սոցցանցի մի խումբ օգտատերեր սկսել են բովանդակություն հրապարակել այն ժամանակվա Իտալիայի վարչապետ Սիլվիո Բեռլուսկոնիի դեմ։

Ավստրալիայում վիրտուալ տարածքի վերահսկումն ու  սահմանափակումը երկար անցյալ ունի և սկսվել է 1994 թ.-ից ի վեր: Ավստրալիայում ինտերնետի հսկողությունը հիմնված է համացանցում հանցավոր բովանդակությունն արգելելու ծրագրերի վրա, և այս երկրի դաշնային կառավարությունը սահմանափակում է որոշակի կայքերի մուտքը ինտերնետ ծառայություններ մատուցողների միջոցով: Այս պլանին համապատասխան՝ Ավստրալիայի «Հաղորդակցության և ԶԼՄ-ների կառավարման կենտրոնը» տրամադրել է հանցավոր բովանդակություն ունեցող կայքերի սև ցուցակ, և այն կայքերը, որոնք ներառված են այս ցուցակում, մեկ օրվա գործունեության համար կտուգանվեն 11,000 ԱՄՆ դոլարով: Ավստրալիայում անցած տարիների ընթացքում առաջարկվել է «Ընտանիքների համար ինտերնետի անվտանգությունը բարձրացնելու ինդեքսներ»-ի մասին օրենքը, որն աջակցում է ինտերնետի սահմանափակման նախորդ պլանին։ Ինտերնետի սահմանափակման ոլորտում Ավստրալիայի օրենքները հիշատակվել են այնպիսի վերնագրերով, ինչպիսիք են Ավստրալիայի մեծ firewall, Anti-Rabbit Firewall, որը կարելի է ասել նահանգային և դաշնային օրենքների մի շարք է, բայց այստեղ կարևոր խնդիրն այն դրույթներն են, որոնք առնչվում են 1992թ. հեռարձակման մեդիա ծառայությունների ակտի հինգերորդ ժամանակացույցին, ըստ որի, եթե բողոք է ներկայացվում ինտերնետի բովանդակության ոլորտում, Ավստրալիայի հաղորդակցությունների և լրատվամիջոցների կարգավորող կենտրոնն իրավունք ունի միջամտելու և կարող է վերանայել առցանց ֆիլմերի և տեսանյութերի բովանդակությունը:

Ինչպես երևում է, արևմտյան երկրներում վիրտուալ տարածքի կառավարումն իրականացվում է օրինական և կոնկրետ ձևով։ Երեխաների և անչափահասների համար անբարոյական բովանդակության և օրենքների հասանելիությունը սահմանափակելուց զատ, արևմտյան պետությունները խիստ օրենքներ են հաստատել իրենց երկրների կիբերտարածքը պաշտպանելու համար: