دساری ناروغیو اوهنر تاریخ

نقاشی ، ادبیات ، فیلم ، سینما او هر بل مفهوم چی د هنر په حوزه کې راځی ، د یوې ټولنې ډله ایزه حافظه ده . هغه بیلا بیلې پیښې چی د یوه هیواد خلک یې تیروی ، د بیلا بیلو هنری اثارو د پنځول کیدا موضوع کیږی او په تاریخ کی پاتی کیږی .

 تاریخ په تیریدو دې او هنر د تاریخ راوی دې او د هر پړاو هنری اثار د هغه څه چی پیښ شوی ناطقه ژبه ده .

ساری ناروغۍ هغه موضوع ده چی تل د انسانانو په څنګ  کې موجوده ده او په حقیقت کی داسې ښکاری چی انسان په وړاندې ایینه کیږدوی چی ووینو مونږه په حقیقت کې کوم کسان یو . دغه ناروغۍ له مرګ سره زمونږ د رابطه په اړه په ښکاره ډول بدلونونه رامینځته کوی ، هغه چاپیریال چی پخپله مو رامینځته کړی دی او هغه طبیعت چی زمونږ د کړچار ځواب ورکوی . دغه ناروغئ د یوه بل په نسبت د خلکو اخلاق  هم بدلوی ، شاید هغو شرایطو ته ورته چی په جنګونو کې پیښیږی .

د ادبی او هنری اثارو د بیلګو جاج ښی چی یو شمیر هنرمندان ، لیکوالان او شاعرانو دغه بیماریانې د الهی عذاب په توګه مطرح کړی دي او د انسان تاوانی کیدا ښی . خو یوشمیر نور همداسې دي چی هیله یې د نړۍ په اړه  د خپل تفکر او لیدتوګې بیلګه ګرځولی او د بیماریانو، طبیعی بلاګانو او حتی نړیوال جنګونو په شان پیښو په رامینځته کیدا سره درست طبیعت تر پوښتنې لاندې ندی راوستې او انسان یې صبر او هیلې ته بللې دې . هغو دا لیدتوګه دود کړی ده چی هسله عجیبه جادو لری چی هر راووځی  تر هغه انسان چی له یوې سختې ناروغۍ سره لاس و ګریوان دی موجود په پښو درولې شی  ، له یوه وړکوټی بوټی چی د کاڼې له مینځه.

«««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««

لومړنې او په حقیقت کې هغه یوازنې ایرانې  انځور ګر چی د کاختۍ ، ناروغۍ او ساری کړاو په شان له سختو شرایطو یې انځورونه  نقاشی کړی دي ، حسین بهزاد نومیږی . هغه کس چی هنر نګارۍ ته یې د هنر تازه روده وړاندی کړه او د ټولنې دردمندی یې په خپلو اثارو کی انځور کړه .

بهزاد له ۱۲۷۳ تر ۱۳۴۷ لمریز کلونو ترمینځ ژوند کاوه .  د کاختۍ په پړاو کې د خلکو د خواشینونکی او خراب وضعیت د هغه مشاهداتو او همداراز د وبا ناروغۍ له امله د هغه د پلار وفات د هغه هنرمند روح دردولې وو . لکه څرنګه چی کلونه کلونه وروسته یې د دغو پیښو انځورونه وړاندی کړل . دغه هنر مند پخپله یې د بې وزلۍ او کړاو خوند څکلې وو ، د بې وزلو و اړمنو او کمزورو په نسبت ډیر حساس وو . بهزاد د خلکو د کړیدلی پرګنو د احساساتو د درک لپاره یو فعال هنرمند وو او دغه احساسات یې د هنر په ژبه منعکس کول . هغه څه چی د سټایل خاوند  او مبدع هنرمند په توګه د بهزاد اهمیت زیاتوی ، له نویو مضامینو استفاده ده چی تر هغه وخته یې مخینه نه درلوده یا ورته کم پام شوې دی .

د بهزاد په اثاروکې خوشحاله او مسکه څیره ډیره کمه لیدل کیږی . دا مسله د هغه وخت  د اجتماعی شرایطو او د هنرمند په روح او روان د هغه د اغیزو ښودنه کوی .

بهزاد خپل هنر  لپاره نوی مضامین پیدا کړل . لکه د طبیعت له حقیقتونو پوښتنه ، د بی وفایی موضوع ، د دنیا فانی والی ، او د معمولی خلکو مسلو او د هغو ناروغي ، کړاو او درد ته پام په شان مضمونونه . د بهزاد د اکثره ارزښتمنو اثارو   ټکی دا دې چی د دغو مضامینو انځورولو د ایران د انځورولو په تاریخ کې تر هغه وخته مخینه نده درلودلی .

«««««««««««««««««««««««««««««««««««

د طبیعی بلاګانو ، جنګونو او پیښو په شمول اجتماعی موضوګانو ته د شاعرانو او ادیبانو پام چی د تاریخ په اوږدو کې خلکو لپاره پیښ شوی دي ، یوه روښانه چاره ده . که پیښې او طبیعی بلاګانې د سیلاب ، زلزلې او ساری ناروغیو په دو څانګو وویشو نو وینو چی تایرانی شاعرانو او ادیبانو زیاتره د زلزلې او سیبلاب په شان موضوګانو ته زیات پام کړې دی او اصولا ساری ناروغیو ته یې دومره خاص پام ندې کړې .

یوازې دوه خاص اثار شته دی  البته په کلاسیکو ادبیاتو کې چی دغه ډول ناروغیو ته یې هم توجه کړی ده ، یوه د صفوی وخت مشهور شاعر حکیم کاشانی نسبتا اوږده مثنوی چی د کاختۍ ، وچکالۍ او وبا ناروغۍ په اړه یې ویلی ده  او بل د شجاع السلطنه د عتبات عالیات سفرلیک چی د قاجار پړاو د مشهورې وبا په وخت  عراق ته ولاړ دې او د ایران او عراق په پوله کې یې د وبا له پیښې  دقیق راپور وړاندی کړی دی . البته که ادبیات پراخ ووینو او تاریخی متنونه او سفرلیکونه هم په ادبیاتو کې شامل کړو نو د ساری ناروغیو د موضوع په اړه پام وړ سرچینې موجودی دي .

د ایران د کلاسیکو ادبیاتو جاج ښی چی د دغې موضوع په اړه زیات شعرونه موجود دي او که ورته پام وشی نو یوازې د یوه سمبول او یوه منفی عنصر په چوکاټ کې دی . له دې سره سره چی د فارسی د زاړه شعر خزانه ډیر بډایه ده خو د مشروطه پړاو د شاعرانو په هلوځلو او بیا د نیمایوشیج په کوششونو سره د فارسی شعر له دې اړخه خوځښت پیدا کړ او د  ازادی ، قانون ، بی وزلی ،  د خلکو د رنج او کړاو په وړاندی اجتماعی مسولیت شعر ته لاره پیدا کړه . د نوی پالنې په دغه چوکاټ کې د ایران شعر د عارف ، بهار ، فرخی یزدی او عشقی په شان شاعرانو سره  له بی وزلۍ ، کړاو او د خلکو له ناروغۍ شکایتونه بیان کړل او نوی ډګر یې تجروبه کړ .

خو دغه مهم ټکې باید هیر نکړو چی د فارسی په ملاسیکو ادبیاتو کې بیماری او کړاو هیڅکله له انسان څخه هیله نده اخیستی او دغې مقولې ته د ایرانی شاعرانو او ادیبانو کتنه  له هیله مندۍ سره مل ده . د بیلګې په توګه د حکیم ابوالقاسم فردوسی شاهنامه  یو ستر اثر دې چی پکې بیلا بیلو موضوګانو په اړه  لوستلې شو او ترې زده کولې شو . فردوسی هیڅکله  خپل وخت او دنیا ته بدبینانه او توره کتنه نده درلودلی  او تل یې د ژوند په بیلا بیلو پړاونو کې د انسان په بریالیتوب کې  د الهی رحمت او لطف اغیز په اړه خبرې کړی دی . په شاهنامه کې د رستم په شان کس معرفی شوی دی  په ټول طاقت او توان سره سره بیا هم د مبارزې په سختو شرایطو کې خدای ته غږ کوی او د خدای تعالی مرستې او ملاتړ ته هیله من دی .

«««««««««««««««««««««««««««««««««««««««

هغه ادیب او بل ویناوال چی په شختو شرایطو کې انسان هیلې ته بولی ، سعدی دې ، مګر دا کیدلې شی چی د څوک د سعدی شعر ولولې او ژوند ته هیله من نشی ؟ شاید تاسو هم هغه مشهور شعر چی له یوه یوه ټکی یې امید ښکاره دې ، اوریدلې وی ،

 بنی آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند

دغه بیت له دی سره سره چی د خپلو هم نوعانو په حق کې د مرستې او نیکۍ ضرورت خبره کوی ، یو هیله من کونکې بیغام هم لری . دا چی سخت اومشکل شرایط د نړیوالې ټولنې د اوسنیو شرایطو او کرونا ناروغۍ په شان حالات د انسان دوستۍ او انسانیت د ازمښت لپاره بهترین فرصت دی  .

سعدی په خپل یوه غزل کې یو سوچه بیت لری چی اوریدل یې د انسان حالت ښه کوی .

هنوز با همه دردم امید درمان است 

که آخری بود آخر ، شبانِ یلدا را

هغه په بل غزل کې ټینګار کوی چی سختیانې او دردونه که هم زغمل یې سړې کړوی خو بالاخره پاې ته رسی او باید هیله من ووسو .

خوش است درد که باشد امید درمانش

 دراز نیست بیابان که هست پایانش

««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««««

دیوان حافظ د ایرانیانو لپاره د هیله من کونکی یوه درملو حکم لری . هروخت چی ستونزه لری ، د ښې پاې په هیله دیوان حافظ راخلی . حافظ هم خپل هغه رندانه او جادوی کلام سره مونږه ناهیلی کوی نه او هر ځل په خپل یوه غزل سره یادونه کوی چی سختیانې ختمیږی او د خدای تعالی له لطف څخه باید ناهیلی نشو . د حافظ یو طلایی بیت کې لولو .

صبح امید که بُد معتکف پرده غیب

 گو برون آ  که کارِ شبِ تار آخر شد

حافظ در بیتی دیگر هم این‌طور می‌گوید :

تو بودی آن دم صبح امید کز سر مهر

 برآمدی و سرآمد شبانِ ظلمانی

خو حافظ په یوه غزل کی هڅه کړی ده چی طبی اصطلاحات په دقیق او ظریف ډول بیان کړی او دغه غزل د هغه طبیبانه غزل بلل کیږی . د دغه غزل مطلع داسې ده .

فاتحه ای چو آمدی بر سر خسته ای بخوان

لب بگشا که می دهد لعل لبت به مرده جان

او په دې ډول د دوست وصال د خپلې ښه کیدا یوازنې عامل بولی .

«««««««««««««««««««««««««««««««««««««««

خپل پروګرام د مولانا جلال الدین محمد بلخی  په کلان سره پاې ته رسوو چی په خپلو ټولو اثاروکې ولوله اوهیله لری . مولانا د شمس په غزلیاتو کې چی معبود او معشوق ته یې ولوله او زوږ لیدل کیږی ، لطیف او هیله من کونکی کلام لری . هغه په خپل یوه غزل کی د نیکو کارونو او هیله مندی مفهوم سره یو ځای کوی او دغه ډول وایی ،

تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید

 تو یکی نه‌ای ، هزاری تو چراغ خود برافروز

مولانا په بل بیت کې د انسان زړه ایینه بولی چی په هیله مندی او له تورتمونو په لیری کیدا سره د لمر سترګې په شان ځلیږی او د هغه نور او ګرمی ژوند ژغوری .

دل پر امید کن و صیقلیش ده به صفا

 که دل پاک تو آیینه خورشید فَرست