Osmoniyə surəon (2)

Osmoniyə surəon (2)

Qıləy surə ayəon əksərən bəçəvon nozil bıey tərtibi əsos nıvıştey bedəbe.əmmo kali vaxti pəyğombər(s) qıləy məxsusə əmr doydəbe ki,ayəon konco iyən kon surədə ğərol bıqəto.ə ayəon ki,dumo yənde de qıləy kamə fosilə ya fosilə nıbə holədə nozil bedəbe,vəhyi katibon əvoni dumo yənde nıvışteydəbin ta qıləy zəmon ki,”Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim”(de Əbaxş və Mehribonə Xıdo nomi) ayə nozil be.bın zəmon əvon dərəsin ki,qıləy tojə surə bino bıə.nozil bıə çiyon,pəyğombəri kədə oqətey bedəbe ta peşo bə qıləy kitobi formə dəşo.

Ayəon nozil beıy dee tobə pəyğombəri(s) umri oxo dəvomış hestebe.bəçəyro bə dini eksperton əksəriyyəti nəzə əsos,harçənd pəyğombər(s)-i rehlətiku bənav Ğıroni ayəon kulliyə surətədə nıvıştə bıəbe,əmmo Kərimə-Ğıron hələ məcmuə iyən səyfə surətədə tərtib və qırdə kardə bıə nıbe və ım ko peş ə həzrəti bə vırə rosney be.peyğombər(s) həm jıqo qıləy məsuliyətış bə Əli(ə)-ış aspardəşbe.həzrəte Əli(ə) həm Kərimə-Ğıronış bəçəy nozil bıey tarıxi əsos,tənzimış karde.

Osmana zəmonədə çun Ğıroni ğıroəti hanyedədə ixtilofon bə əməl oməbe,de Zeyd ibn Sabiti rəhbərəti qıləy heyət bə həmmə vırə ezom be ta rəvocış pəydu kardə qırd Ğıronon qırdə bıkon  və bə ğıroəti vey məşhurə novi əsos, umumən iqlə nusxə tərib kardeşone.Əli(ə) həm Ğıroni cəm kardə kəson ım koş təsdığ karde.bə vəhdəti rioyət kardero,həmonə nusxəku çandə co qılə nusxəşon həm nıvışte və bə Məkkə, Bəsrə, Kufə, Misr, Yəmən, Şam, Bəhreyn iyən co vırəon vığandey be və çəy əsl iyən orijinalə nusxə ki,de ”Umm”(moə) nomi məşhur be,Mədinədə oqəteşone.

Qıləy tərtib ki,ısətnə movcud bıə Ğırononədə mışohidə bedə,bə ayə iyən surəon nozil bıey tarıxi əsos ni. muhəğğığon çı Kərimə-Ğıroni ayə iyən surəon nozil bıə zəmoni tərtibi həxədə ziyodə təhğığon  əncom doəşone ki,fırsət ni əmə iyo çəyku bəhskəmon.

Kərimə-Ğıroni məcmuən şəş həzo dıs qıləsə vey ayəş heste ki,ımon həm bə 30 qılə cuzi təğsım bıə.har qıləy cuz həm bə ço qılə ğısmət təğsım bıə ki,bəy həm “hizb” votedən.har qıləy surə çı çandə qılə cumləku təşkilış pəydu kardə ki,bəy həm “ayə” votedən.ğərəz “Tobə” surə həmmə surəon de ”Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim”-i  bino bedə. Kərimə-Ğıroni vey dırozə surə 286 qılə ayəku iborət bıə ”Bəğərə” mıborəkə surə iyən həmməysə kırtə surə həm se qılə ayəku iborət bıə “Kovsər”-i mıborəkə surəy.

Umumi surətədə Kərimə-Ğıronədə 114 qılə surə heste.surə çı Ğıroniku qıləy baxşe və çəvon mıxtəlifə mənoşon heste.”surə”kəlmə çı luğəvi rişəş bıə “suvər”-iku peqətə bıə.suvəri çandə qılə mənoş heste. əmmo vey vaxti hasar iyən divo mənoədəy.bənə qıləy şəhri ki,qıləy divo iyən hasari vositə,çı co qılə hissəonku co bedə.Kərimə-Ğıroni 114 qılə surə har qıləyni nomışon heste.çı surəon nomon əksərən de qıləy muhimmə mevzu ya məsələ ki,əyo bəhs bıə,mutənosib noey bıə.bəzi surəon həm çandə qılə nomışon heste.məsələn,Həmdi mıborəkə surə vist qıləsə vey nomış heste.kali surəon nomon de şəxson nomon əloğədor noey bıə.bənə Yunis, Hud, Yusif, İbreym, Muhəmməd,Məryəm,Loğman,Nuh, və sayirə.bəzi surəon nomon həm “Muğəttə hərfon”-ku peqətə bıə.bənə Taha, Yasin,Sad,Ğaf bə ila oxo. əksərən co qılə surəon nomon bə qıləy təbiyi hodisə,heyvonaton,iştimayi dastəon və ya bə tarıxi hodisəon xoto nom noey bıə.

Kərimə-Ğıron çı həzrəte Muhəmməd(s)-i əbədiyə mecuzəy ki,bə ım vıjniyə bıə insoni vəhy bıə.Ğıroni dıjdə təfsirəvononku bıə Əllamə Məhəmməd Huseyn Təbatəbayi vəhyi jıqo tərif kardedə:”vəhy qıləy məxsusə şuur iyən dərke ki,ilahi lutf iyən inoyət bəy şomil bıə insononku qıləyni əy ğəbul kardedə”.

Bəşər çun bə qırd aləmi iyən bəştə koon aqah ni,əve bə ilahi hidoyəti ehtiyociş heste və vəhy bo həmonə ehtiyocon təmin kardero bə meydon omə.inson deştə ağli mıxtəlifə koonku aqah bedə.məsələn,deştə ağli vositə dərk kardedə ki,bəbe dırıstə formədə əndişə iyən fikko,çokə rəftorış bıbu iyən çı yavə koonku bə diyəro bımando. eyni holədə qahi vaxti çok iyən bədə koon mıəyyən kardey koyədə bə səhfi dıço bedə.iyo vəhy bə insoni koməq omeydə və nımunə və cuziyyaton oşko kardedə ta inson de səhihə dərki, rostə roy pəyduko və bə inhirof iyən zəloləti də eqıneyku ıştə coni peroxno.

Bə Kərimə-Ğıroni ayəon əsos,vəhy çə roonkuye ki,Xıdovənd deçəy vositə bə bəşəri təlim iyən aqahəti doydə iyən çı bəşəri elmon əsliyə mənbəonkuye.inson de vəhyi vositə de ziyodə həyğəton oşno bedə və bə məchulon iyən sırron dast pəydu kardə.joqo ki,ehanə vəhyi təlimon bıənəbe,veyə tarıxi həyğət və maarifon bo insoni punhon əmandi.(Ali İmrani surə,44).de qıləy co bəyoni qıləy ço və çırağe ki,bə insoni ro nışon doydə iyən ruşin kardedə və çı bəşəri tarıxədə muhimmə hodisəon mənşəy.

De ilahi vəhyi vositə,pəyğombəron de ğeybi elmi qıləy robitə bastedən.bəvon vəhy bedə iyən əmr bedə ki,ıştə ğəbul kardə həxə çiyon hiç qıləy kam və ziyod nəkardə holədə bə milləti bırosnon.

Kərimə-Ğıroni nəzəku vəhy qıləy çiye ki,hejo bıə və bə ilahi peyğombəron har qıləyni i cur vəhy bıə.Nisa mıborəkə surə 163-ə ayə çı vəhyi hejo dəvominə surətədə movcud bıey joqo bəyon kardedə:”əmə bətı vəhy kardemone,çoko ki,bə Nuh iyən çəy bədiqə omə pəyğombəron vəhy vığandemone iyən(həm) bə İbreymi və İsmoyli və İshoği və Yəğubi və Əsbati(Bəni İsrayli) və İsa və Əyyubi və Haruni və Suleymoni vəhy kardemone və bə Davudi Zəbur domone”.