Бугун шанба, ҳижрий-шамсий 1397 йил тир ойининг 9-си, ҳижрий-қамарий 1439 йил шаввол ойининг 16-си ва милодий ҳисоб билан 2018 йил 30- июнь.

Ассалому алайкум, қадрли тингловчилар!

"Тарихнинг ўчмас кунлари" унвонли кундалик эшиттиришнинг янги сони билан мен  Кўҳёр Аршадниё хизматингиздаман.

Бугунги кундан 41 йил олдин, милодий 1977 йилнинг 30-июнида СИТО номи билан  фаолият кўрсатган Жанубий-Шарқий  Осиё Ташкилоти тарқатиб юборилади.

Иккинчи Жаҳон уруши ҳамда Америка ва  собиқ Шўролар  Иттифоқи ўртасидаги алоқаларнинг  ёмонлашгани  ва совуқ  уруш даврининг шаклланганидан  кейин бутун дунё ушбу икки мамлакатнинг ошкора ёки махфий рақобатларининг майдонига айланди. Мазкур  мамлакатларнинг бири эркинлик ва демократия сояси остида ва бошқаси эса мазлум халқдан ҳимоя  этиш шиори билан  халқларни  ўз ҳукмронликлари остида  олиш   ва уларни ғорат қилиш билан шуғулланарди.  Улар  ўз мақсадларини амалда татбиқ этиш учун бир неча томонлама шартномалар шаклида турли иқтисодий ва ҳарбий ташкилотларни вужудга келтиришган эди.  Бунга  НАТО, Варшава шартномаси, СИНТО ва СИТО каби ташкилотларни мисол келтириш мумкин.  Ушбу ташкилотлардан бири  Жанубий-Шарқий Осиё  Шартномаси Ташкилоти ёхуд СИТО ҳисобланарди.  Бу ташкилот милодий 1954 йил сентябрь ойида ташкил этилганди. Жанубий-Шарқий Осиёнининг  умумий мудофаасига қаратилган бу  шартнома  Америка, Англия,Франция, Автсралия, Филиппин, Тайланд, Покистон ва Янги Зеландия мамлакатлари раҳбарлари томонидан   Филиппин  пойтахти  Манила шаҳрида  имзо этилади. Бу ташкилотнинг мақсади  кўринишда Жанубий-Шарқий Осиё минтақаси  ва  йирик   океаннинг жануби-ғарбида тинчликни ўрнатиш  кафолатини  бериш эканлиги эълон қилинган эди. Бироқ  амалда эса Осиёнинг жануби-шарқида коммунистик тизимининг кенгайишига  қарши тўсиқлар  яратиш эди. Юқорида зикр этилган ташкилотни мукаммаллаштириш учун “Йирик  Уқёнус декларацияси” ҳам чиқарилади.  Бу декларацияда осиёлик   ва Йирик  Уқёнус  оролларида яшовчи  халқларнинг  ҳақлари тенглиги ва  ўз тақдирларини ўзлари ҳал этишлари ҳамда  шартномага аъзо мамлакатларнинг иқтисодий, ижтимоий ва маданий мақсадларини таъминлашда ҳамкорлик қилишлари таъкидланган эди. Бу ташкилотнинг ноҳарбий ва ҳарбий идораларининг қароргоҳлари Банкокда жойлашган эди. Бу ташкилот милодий 1967 йилда Франция ва милодий 1972 йилда Покистоннинг ушбу ташкилотдан чиқиши ҳамда халқаро   майдонда  кескинликларнинг бошланиши натижасида мазкур ташкилот милодий 1977 йилнинг 30-июнида  фаолиятини тўхтатди.  

   Бундан 88 йил олдин, ҳижрий-шамсий 1309 йилнинг 9-тир ойида  Адиб Пишоварий номи билан танилган етук шоир, ёзувчи ва донишманд Саййид Аҳмад Пишоварий Теҳронда вафот этган. У ҳижрий-шамсий 1223 йилда бугунги Покистоннинг шимолида жойлашган Пишовар яқинидаги  ноҳияда таваллуд топди. Болалик чоғида Англиянинг ишғолгарлик урушларида ўз отаси ва қавм-қариндошларини қўлдан бой берди. Адиб Пишоварий  таҳсил олишни  Афғонистондаги Ғазнин шаҳрида бошлади ва Эроннинг шимоли-шарқида жойлашган Машҳад ва Сабзавор шаҳарларида машҳур файласуф Мулло Ҳодий Сабзаворий каби уламолар олдида ўз таҳсилотини давом этиради.Кейин у Теҳронда адабий ва фалсафий китобларни мутолаа этиш ва шеър ижод этиш билан шуғулланди. Каломининг ўткирлиги ,дин асослари ва усулларига қалбдан иймон келтиргани ва дунёнинг мол-мулкига эътиборсизлиги Адиб Пишоварийнинг ўзига хос хусусиятларидан эди. Бу  фазилат  ва хусусиятларни  унинг шеърларида ҳам кузатиш  мумкин. У Англиянинг мустамлакачилигига жиддий тарзда қаршилик  қиларди ва мусулмонларни уларга қарши  бирлашишга даъват этарди. Адиб Пишоварийнинг  форс тилида  ёзган шеърий девони бизга  мерос қолган. "Қайсарнома" ҳамда  "Юнон ва усмонийларнинг уруши" ушбу шоирнинг бошқа шеърий китобларидан ҳисобланади. 

Бундан 27 йил олдин, яъни милодий 1991 йилнинг 30-июнида Жанубий Африкада ирқчилик тизимига расман барҳам берилади.

Аппартоид тизими (ирқий камситиш режими) милодий 1948- йилда Жанубий Африкадаги аққалиятни ташкил этувчи оқтанлилар томонидан қоратанлиларга нисбатан юклатилди ва бунга асосан бу мамлакатнинг юздан йигирма фоизни ташкил этувчи оқтанлилар ирқий афзаллик жиҳатдан мамлакатнинг тақдири ва ҳукуматини қўлга киритдилар. Қоратанлилар билан оқтанлиларнинг турмуш қуришлари ман этилди ва қоратанлилар оғир қора ишларга тайинланиб, сиёсий фаъолият олиб боришларига қарши тўсиқлар қўйилди. 

БМТ Бош Ассамблеяси ҳам ирқий камситишга  қарши 52та резолюция чиқарди ва бундай амалларни  инсониятга қарши жиноят ва инсоний ҳақ-ҳуқуқларни  ошкора поймол этиш ,деб эълон қилди. Охири, турли мамлакатларнинг мухолифатлари ва кенг  жамоатчиликнинг босимлари  ҳамда  Нельсон Мондело раҳбарлигида ирқий камситиш ҳаракатига қарши Жанубий Африканинг қоратанлилари томонидан  узликсиз кураш олиб борилгани  ушбу ноинсоний сиёсатнинг барҳам бериш сабабига айланди. Милодий 1993 йил декабрь ойида Жанубий Африка парламентида оқтанлилар ва қоратанлиларнинг тенг ҳуқуқга эга бўлиш асосида асосий қонун тасдиқланди.  Қоратанлилар иштирокида   1994 йилнинг  апрель ойида ўтказилган биринчи президентлик сайловида 27 йил қамоқда ўз умрини ўтказган қоратанлиларнинг раҳбари Нельсон Мондело ғалаба қозонди.

Азизлар, “Тарихнинг ўчмас кунлари” унвонли ҳафталик эшиттиришнинг янги сони шу ерда ўз ниҳоясига етди. Мен эса сизлар билан хайрлашаман. Саломат бўлинг.