Վերլուծություն- Հայաստանի անվտանգության հանելուկը․ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերաիմաստավորումից մինչև կայուն խաղաղություն
Հայաստանի անվտանգության ոլորտի զարգացումները ցույց են տալիս, որ Երևանը վերաիմաստավորում է անվտանգության իր ընկալումը։
Այս վերաիմաստավորման շրջանակում Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության շրջանակից աստիճանական դուրս գալը պարտադիր չի նշանակում անդամակցել մրցակից ռազմական դաշինքի։ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը փորձում է գործընկերների շրջանակի ընդլայնման, տարածաշրջանային հարաբերությունների զարգացման և հարևանների հետ կայուն խաղաղության հաստատման միջոցով ձևավորել անվտանգության նոր ճարտարապետություն, որը, սակայն, ուղեկցվում է ինչպես լուրջ հնարավորություններով, այնպես էլ ռիսկերով։
Pars Today-ի հաղորդմամբ՝ հղում անելով Tasnim գործակալությանը՝ Հայաստանի և Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության ու Ռուսաստանի միջև հարաբերությունների ապագայի շուրջ քննարկումները դարձել են Երևանի արտաքին քաղաքականության կարևորագույն հարցերից մեկը։ Փաշինյանը պաշտպանում է այդ կազմակերպությունում Հայաստանի գործունեությունը դադարեցնելու որոշումը, մինչդեռ ընդդիմախոսները կարծում են, որ Ռուսաստանի հետ անվտանգության ոլորտում համագործակցության կրճատումը, առանց վստահելի այլընտրանքի առկայության, կարող է մեծացնել Հայաստանի խոցելիությունը։ Իրողությունն էլ ցույց է տալիս, որ Երևանի համար նախկին անվտանգության հովանոցին անհապաղ և ամբողջական փոխարինող չկա։
Հենց այդ պատճառով Հայաստանի նոր ռազմավարությունն ավելի շատ հիմնված է «դիվերսիֆիկացման» վրա, քան մեկ կախվածությունը մեկ այլ կախվածությամբ փոխարինելու։ Երևանն ընդլայնում է հարաբերությունները ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Հնդկաստանի, Իրանի և այլ դերակատարների հետ՝ համագործակցելով այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ռազմական կրթությունը, տեխնոլոգիաները, հետախուզությունն ու պաշտպանական տեխնիկան։ Այս քաղաքականությունը Հայաստանին հնարավորություն է տալիս, առանց նոր ռազմական դաշինքի միանալու, մասամբ լրացնել Ռուսաստանից կախվածության նվազման հետևանքով առաջացած անվտանգության բացը։
Այս համատեքստում Իրանն առանձնահատուկ և ռազմավարական դիրք ունի։ Ի տարբերություն տարածաշրջանից դուրս գտնվող տերությունների՝ Իրանը Հայաստանի անմիջական հարևանն է, և Հարավային Կովկասի անվտանգության հավասարակշռության ցանկացած փոփոխություն ուղղակիորեն ազդում է Թեհրանի ազգային շահերի վրա։ Հայաստանի համար ևս Իրանի հետ հարաբերությունները զուտ տնտեսական բնույթ չեն կրում․ ընդհանուր սահմանը, տարանցիկ ուղիները, էներգետիկ համագործակցությունը, ինչպես նաև շուկաներ ու բաց ջրեր դուրս գալու հնարավորությունը Իրանին դարձնում են այն եզակի գործընկերներից մեկը, որը կարող է միաժամանակ նպաստել Հայաստանի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական անվտանգությանը։
Այս հարաբերությունների կարևորությունն ավելի է մեծանում այն պայմաններում, երբ Հայաստանը նվազեցնում է իր կախվածությունը մեկ անվտանգության գործընկերոջից։ Որքան Երևանը շարժվի բազմաշերտ անվտանգության ճարտարապետության ձևավորման ուղղությամբ, այնքան Թեհրանը կարող է դառնալ այդ ճարտարապետության հիմնասյուներից մեկը՝ ոչ ռազմական և տնտեսական ոլորտներում։ Էլեկտրաէներգետիկ ցանցի զարգացումը և էներգետիկ համագործակցությունը, տարանցիկ ուղիների ընդլայնումը, Հայաստանի կապը Իրանի հարավային նավահանգիստների հետ և երկկողմ առևտրի զարգացումը ձևավորում են ընդհանուր շահերի մի ամբողջություն, որը կարող է նպաստել նաև երկու երկրների քաղաքական հարաբերությունների կայունությանը։
Այս տեսանկյունից Իրանը Հայաստանի համար պարզապես «այլընտրանքային ուղի» չէ․ այն կարող է դառնալ երկրի խոցելիությունը նվազեցնելու ռազմավարության մի մասը։ Դիվերսիֆիկացման քաղաքականության հաջողության համար Հայաստանին անհրաժեշտ է հավասարակշռություն պահպանել տարբեր գործընկերների միջև, իսկ Իրանը, հաշվի առնելով հարևանությունը, սահմանային կայունությունն ու տնտեսական և տարանցիկ հնարավորությունները, ունի այնպիսի դիրք, որը տարածաշրջանից դուրս գտնվող տերությունները չեն կարող հեշտությամբ փոխարինել։
Ի վերջո, Հայաստանի ապագա անվտանգությունը, հավանաբար, չի կառուցվի մեկ միասնական դաշինքի շրջանակում, այլ կլինի հարևանների հետ խաղաղության, տերությունների հետ հավասարակշռված հարաբերությունների, տնտեսական զարգացման, էներգետիկ անվտանգության և պաշտպանական կարողությունների համադրության արդյունք։ Այս ճարտարապետության մեջ Իրանը կարող է տնտեսական գործընկերոջ դերից ավելի լայն դեր ստանձնել։
Թեհրանը, Հայաստանին Պարսից ծոցին և բաց ջրերին կապող ուղու վրա գտնվելով, ունի Հայաստանի տնտեսական և տարանցիկ անվտանգության հիմնասյուներից մեկը դառնալու ներուժ։ Որքան խորանան այս կապերը, այնքան Հայաստանի և Իրանի սահմանների կայունությունն ու երկու երկրների ընդհանուր շահերն ավելի սերտորեն կկապվեն միմյանց, իսկ Կովկասում ցանկացած ապակայունացման գինը կբարձրանա։ Այս տեսանկյունից Թեհրանի և Երևանի հարաբերությունների ամրապնդումը ոչ միայն բխում է երկու երկրների շահերից, այլև կարող է նպաստել տարածաշրջանային հավասարակշռության պահպանմանը և Հարավային Կովկասը տարածաշրջանից դուրս գտնվող տերությունների բացառիկ ազդեցության գոտու վերածվելու կանխմանը։