Իսլամի մեծ մարգարեի վախճանումից հետո իսլամի ու ժողովրդի շահերը թելադրում էին արժանավոր ու բանիմաց մի առաջնորդ ստանձնի իսլամի նորաստեղծ շարժման պատասխանատվությունը, որի ղեկավարության ներքո հնարավոր կլինի վարդապետությունը հեռու պահել շեղումներից և երաշխավորել,որ ժողովրդի մոտ չի վերականգնվի հասարակական ու բարոյական նախկին անվայել սովորությունները։

«Ճանաչենք իսլամը» հաղորդաշարի հերթական համարում կրկին անդրադառնալու ենք իմամաթի հարցին: Եթե հիշում եք նախորդ հաղորդումների ժամանակ ակնարկեցինք իմամաթի փիլիսոփայությանն ու իմամների հատկանիշներին: Այսօր զրուցելու ենք իրեն փոխարինողի մասին աստվածային վերջին մարգարե Մոհամմեդի նախաձեռնության մասին:

Ինչպես ասացինք իսլամի մարգարեն գիտակցում էր, որ իր վախճանումից հետո ժողովուրդը կարող է տարաձայնության, պառակտման ու խռովության մատնվել: Հետևաբար կրոնի հիմքերի պահպանման և ժողովրդի գոյատևման համար ընտրեց բանիմաց նավապետներ, որպեսզի ժողովրդի նավն առաջնորդելով ալեկոծ ծովում, նրան ապահով ափ հասցնեն:

Մեծ մարգարեի վախճանումով մարդկությունը կորցրեց եզակի առաջնորդի ու ուսուցչի և սկսվեց մարգարեին հաջորդող ժամանակաշրջանը: Անկասկած խավարից նոր փրկված մի ժողովուրդ, որի հոգում ու մտքում դեռ առկա էր նախկին սովորությունների ու գաղափարների նստվածքը, ենթակա էր դեպի անցյալը վերադարձ կատարելու վտանգին: Նման մի ժողովուրդ ինչպե՞ս կարող էր իրագործել իսլամի վարդապետության հիմնադրի վեհ նպատակները և կրոնը պաշտպանել տարբեր վնասներից ու սպառնալիքներից:

Սակայն մարգարեն այդ կապակցությամբ անհրաժեշտ կանխատեսումները կատարել էր և ժողովրդին ցույց էր տվել նպատակին տանող ճանապարհի նշանները: Ինչպես նախորդ հաղորդումների ժամանակ ասացինք, նա «Հադիս-ե սաղալեյն» կոչվող արտահայտության մեջ իրենից հետո ներկայացում է երկու կարևոր ու արժեքավոր աղբյուրներ. Աստծո գիրքը կամ Ղուրանը և մյուսն՝ իր գերդաստանը:

Այս վկայության մեջ ժողովրդին կոչ է արվում կառչել այդ երկուսին և նրանց դարձնել իրենց կյանքի բնաբանն ու երբևէ չշեղվել Բարու ճանապարհից: Բացի այդ մարգարեի այս երկու թանկարժեք ժառանգություններն, այսինքն Ղուրանն ու նրա գերդաստանը մինչև հավիտյան իրարից անբաժան են լինելու: Այդպիսով մարգարեն ընդգծում է Ղուրանի հետ իր գերդաստանի ներդաշնակությունը: Այլ խոսքով թե հաստատում է այդ գերապատիվ անձանց և թե ընդգծում է Ղուրանի կողքին նրանց մշտական աղբյուր համարվելը:

Մարգարեն իրականության մեջ իրեն փոխարինելու համար ներկայացնում է այնպիսի անձանց, ովքեր մյուսների համեմատությամբ առավել ծանոթություն ունեն մարգարեի կրոնին և գիտության, իմաստնության ու բարոյական արժանիքների տեսակետից գերազանցում են բոլորին: Բնականաբար նման ականավոր անձանց գոյության շնորհիվ երաշխավորվելու է Մոհամմեդի կրոնի հարատևումը:

Միևնույն ժամանակ նրա համար, որ մարգարեից հետո ժողովրդի առաջնորդության հարցում մարդկանց մոտ նվազագույն կասկած ու անորոշություն չծագի, նա անունով ու յուրահատկություններով ներկայացնում է անձանց: օրինակ պատմական անհերքելի փաստերի համաձայն Աստծո մարգարեն վերջին Հաջի ուխտագնացությունից վերադարձի ճանապարհին, լուսնային հիջրեթի 10 թվականի զիհաջա ամսվա 18-ին, Աստծո հրամանով Ալիին ներկայացնում է իր կտակարար ու իրենից հետո ժողովրդի առաջնորդն ու պատասխանատուն:

Նախքան Ղադիրի դեպքի մանրամասնություններին անդրադառնալը, անհրաժեշտ է ակնարկ կատարել այդ թեմայի նախընթացին, այսինքն այն պարագաներին, որտեղ անդրադարձ կա Ալիի իմամ դառնալու և մարգարեին փոխարինելու հարցին: Քանի որ միայն Ղադիրի դեպքի ժամանակ չէ, որ Աստծո մարգարեն հայտարարում է իրեն հաջորդող շրջանում Ալիի առաջնորդության հարցը: Աստծո մարգարեն առաջին անգամ մարգարե ընտրվելուց երեք տարի անց, երբ պարտականություն է ստանում բացահայտել իր առաքելությունը, Ալիին իր տեղակալ է նշանակում:

Մեծն մարգարեն մինչև երեք տարի գաղտնի ու թաքուն կերպով ժողովրդին միաստվածային կրոնին հետևելու կոչ է անում: Նա մարգարե նշանակվելուց երեք տարի անց Աստծո կողմից  պարտականություն է ստանում Մեքքայի անհավատների համար բացահայտել իր առաքելությունը և նրանց դեպի իսլամ հրավիրել: Մարգարեն այդ աշխատանքը սկսում է իր հարազատներից: Նրանից հետո երբ նրան հայտնվում է «Մերձավորներիդ ահազանգիր» այան, մարգարեն հյուրասիրության է հրավիրում իր մերձավորներին: Մարգարեի հյուրասիրությանը մասնակցում են նրա շուրջ քառասուն մերձավորները: Ճաշելուց հետո մարգարեի հորեղբայր Աբուլահաբը իմանալով այս հրավերի նպատակի մասին նյարդայնանում է և աղմուկ բարձրացնելով խանգարում է հյուրասիրությունը: Մեծն մարգարեն մեկ անգամ էլ նման հյուրասիրություն է կազմակերպում: Ճաշելուց ու հյուրասիրվելուց հետո հերթը հասնում է բուն առաքելությանը: Մարգարեն ոտքի է կանգնում և փառաբանում է Աստծուն: Ապա ասում է. «Երդվում եմ, որ միակ Աստծուց բացի այլ աստված չկա և ես նրա առաքյալն եմ: Ես ձեզ բերել եմ երկու աշխարհների երջանկությունն ու չարիքը»: Ապա շարունակում է. «Իմ Արարիչը հրահանգել է ինձ ձեզ հրավիրել իսլամի կողմը: Իմացեք ձեր միջից նա ով կընդունի իր հրավերն ու ինձ կօժանդակի իմ առաքելության մեջ նա իմ եղբայրն ու կտակարար և ինձանից հետո ձեզ մոտ իմ տեղակալն է լինելու»:

Ներկաները դժգոհում են այս արտահայտություններից և կարծես թե ճշմարտության կանչ անարձագանք էր մնում: Սակայն Ալի Իբն Աբիթալեբը կանգնելով փշրում է լռությունն ու ասում է. «Ով Մոհամմեդ, ես հավատք եմ ընծայում միակն Աստծուն ու քո առաքելությանը և պատրաստ եմ քեզ օժանդակել վստահված առաքելության իրագործման ճանապարհին»: Մարգարեն Ալիին հրամայում է նստել: Հետո մարգարեն երկրորդ ու երրորդ անգամ կրկնում է նույն նախադասությունները և նրանց իսլամ ընդունելու և իրեն օժանդակելու կոչ է անում: Սակայն Աստծո այդ մեծ պատվիրակի արտահայտությունները որևէ ազդեցություն չեն գործում ներկաների վրա և Ալիից բացի ուրիշ մեկը նրա կոչին չի պատասխանում: Երբ Ալին հայտնում է մարգարեի կրոնն ընդունելու մասին իր դիրքորոշումը դեռ արբունքի տարիքին հասած չի լինում: Այն պայմաններում երբ ներկաները լռում են նա երեք անգամ ամենայն քաջությամբ կանգնում և ընդունում է մարգարեի հրավերը: Այդ պահին մարգարեն դառնալով ներկաներին ասում է. «Ալին իմ եղբայրը, կտակարարն ու ձեզ մոտ իմ տեղակալն է: Լսեք նրա խոսքերն ու հետևեք նրան»: Այս իրադարձությունը պատմության ամենավառ ու խոսուն փաստերից է, որի կապակցությամբ հայտնի պատմագիրներից որևէ մեկը կասկած չի հայտնել:

Անկասկած այդ զգայուն ու վտանգավոր պահերին մարգարեի հրավերն ընդունող անձը պիտի իրեն պատրաստեր համառ անհավատների դեմ անխնա պայքարի և ապագա ծանր պայմանների համար: Նման անձի հոգին հագեցած պիտի լիներ Աստծո հանդեպ սիրով ու հավատով: Անկասկած մարգարեի մերձավորների մեջ որևէ մեկը Ալիից բացի նման հատկանիշներով օժտված չէր: Նա ծանր ու ջախջախիչ փորձություններից պարզերես դուրս եկավ և պայքարի վայրիվերումներում եզակի զոհություն ու անկեղծություն ցուցաբերեց: Այստեղ պարզ է դառնում, որ ինչո՞ւ մարգարեն իրեն օժանդակության ու համագործակցության խոստում տված անձի դիմաց պարտավորություն է ստանձնում նրան իր տեղակալը նշանակել և նրան վստահել ժողովրդի ապագա պատասխանատվությունը:

Ղուրանը «Նաջմ» սուրայի 2-ից 4-րդ այաներում հստակ կերպով ասում է. «Ահա ձեր աջակիցն ու զրուցակից համարվող մարգարեն ոչ մոլորվել է ոչ էլ շեղվել ու ոչ էլ կրքերով է առաջնորդվում, այլ այն ինչ որ նա ասում է Աստծո կողմից նրան հայտնված խոսքեր են»:

Այս այան նկատի առնելով պարզվում է, որ այն ինչ մարգարեն ասում է համապատասխանում է Աստծո խոսքին: Նա ով ինքն ու իր խոսքը հաստատված են Աստծո կողմից իր հանրային հրավերի առաջին օրերին Ալիին իր տեղակալը նշանակելով պարզում է իրենից հետո ժողովրդի առաջնորդության ու ղեկավարության հարցը: Իրականության մեջ այդպիսով հստակեցվում է մուսուլմանների պարագային Ալիի առաջնորդության հարցը: Այս կողմնորոշումը վկայում է այն մասին, որ մարգարեի տեղակալության հարցն ուղղակիորեն առնչվում է Աստծուն ու նրա առաքյալին և իմամի ընտրությունը ժողովրդի պարտականությունների շրջագծում չի տեղավորվում: Հետևաբար նրանք չենք կարող իրենց ցանկությամբ իմամ ընտրել:

Թաբարին իր պատմության մեջ գրում է. «Ցեղախմբի առաջնորդներից Ախնասը մարգարեի հետ ուխտակցությունն ու նրան հետևելը պայմանավորում է նրանով, որ մարգարե իրենից հետո իրեն վստահի ժողովրդի առաջնորդությունը: Մարգարեն նրան պատասխանելով ասում է. «Ինձանից հետո առաջնորդության հարցն ինձ չի առնչվում: Դա վերաբերում է Աստծուն և Աստված ում արժանի կնկատի նրան էլ կնշանակի այդ պաշտոնին»:

Հետևաբար արդյոք հնարավոր է անտեսել նրան՝ ում Աստված ու մարգարեն անունով ու հատկանիշներով ընտրել են ժողովրդի առաջնորդության համար և ուրիշին գերադասել նրան: Դա ի տես այն բանի, որ Ղուրանը «Ահզաբ» սուրայի 36-րդ այաում հայտարարում է. «Երբ Աստված ու նրա առաքյալը որևէ կարգադրություն կատարեն, որևէ հավատավոր տղամարդ կամ կին իրավունք չունի այդ կապակցությամբ միջամտություն կատարել»:

Նույն այայում ասված է, որ ով անտեսի Աստծո ու նրա մարգարեի հրամանը, բացահայտ մոլորության մեջ կհայտնվի:

Այսպիսով երբ Աստված ու նրա առաքյալը ժողովրդի առաջնորդության ու ղեկավարության համար, որևէ անձի ընտրեն ուրիշներն իրավունք չեն ունենալու այդ կապակցությամբ որոշում կայացնել: Ամեն դեպքում նա մուսուլմանների իմամ ու առաջնորդն է համարվում, նույնիսկ եթե նրա իշխանության համար պայմաններ ստեղծված չլինեն: Դա նույնն է նաև մարգարեության պարագային: Եթե Աստված որևէ մեկի մարգարե է նշանակում, նա Աստծո առաքյալն ու մարգարեն է, նույնիսկ եթե ժողովուրդը նրան հավատք չընծայի ու հրաժարվի նրան հետևելուց: