Արևմտյան Ասիայում ԱՄՆ-ի անկման պատճառները և հետևանքները (12)

Ողջույն հարգելի ունկնդիրներ: Ներկայացնում ենք «Արևմտյան Ասիայում ԱՄՆ-ի անկման պատճառները և հետևանքները» հաղորդաշարի վերջին թողարկումը: 12 մասերից բաղկացած այս հաղորդաշարի ընթացքում փորձեցինք ձեզ ներկայացնել Արեւմտյան Ասիայում ամերիկյան հեգեմոնիայի անկման օրինակներ։ Այս հաղորդաշարի վերջին թողարկման ընթացքում կքննարկենք վերլուծական կենտրոնների և փորձագետների տեսակետները:

Ամերիկյան հեգեմոնիայի անկման վերաբերյալ իրենց կարծիքներն ու տեսակետները ներկայացրած տեսաբաններից կարելի է նշել Ֆարիդ Զաքարիան, Նոամ Չոմսկին, Ջոն Իքենբերրին, Ջեյմս Պետրասը, Դեյվիդ Ռեյնին, Ալֆրեդ Մակքոյը և Քրիստոֆեր Լեյնը։

Նեոռեալիստ տեսաբան՝ Ֆարիդ Զաքարիան «Հետամերիկյան աշխարհը» գրքում, որը հրատարակել է 2008 թվականին, երբ աշխարհում, հատկապես Միացյալ Նահանգներում. տեղի ունեցավ մեծ ֆինանսական ճգնաժամ, համոզված է, որ ԱՄՆ տնտեսությունը անկում է ապրել 6%-ով, ինչը համարվում է ամենամեծ ֆինանսական ճգնաժամը 1930 թվականի տնտեսական ճգնաժամից հետո։ Ֆարիդ Զաքարիան ԱՄՆ-ի անկման հիմքը համարում է տնտեսական ճգնաժամը, որի հետեւանքները կհայտնվեն նաեւ ռազմական ու քաղաքական դաշտում։ Նաև այս գրքում Ֆարիդ Զաքարիան խոսում է ԱՄՆ-ի հզորության նվազման և, ընդհակառակը, միջազգային համակարգի դաշտում ոչ արևմտյան և ասիական դերակատարների հզորության բարձրացման մասին։

Ֆարիդ Զաքարիան կարծում է, որ աշխարհը ամերիկյան դարաշրջանից անցնում է հետամերիկյան դարաշրջան։ Ներկայիս աշխարհում, ԱՄՆ-ը չի լինի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական առաջատարը, և ոչ էլ իր մշակույթը գերիշխող կլինի, այլև անկում կապրի այդ երկրի իշխանությունը: Ըստ Ֆարիդ Զաքարիայի՝ մենք «ընդվզման ենք դրդում ուրիշներին», ովքեր ստեղծում են նոր գլոբալ հեռանկար, որում փոխվում է իշխանության և հարստության հեռանկարը։ Իշխանությունը հեռանում է ամերիկյան գերակայությունից. Մենք մտնում ենք հետամերիկյան աշխարհ, որտեղ մեծ թվով մարդիկ շատ տեղերում որոշում են դրա ուղղությունն ու բնույթը:

Զաքարիան, ով նաև CNN-ի փորձագետ է, կարծում է, որ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի միջադեպը և դրան հաջորդած ԱՄՆ հարձակումը Աֆղանստանի և Իրաքի վրա, ինչպես նաև Դոնալդ Թրամփի արտաքին քաղաքականությունը ազդել են համաշխարհային մակարդակով ԱՄՆ-ի հզորության անկման վրա։ Դա անցում է եղել: Զաքարիան կարծում է, որ ամերիկյան հեգեմոնիայի անկումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այս երկրի կողմից իր հզորության ոչ պատշաճ օգտագործման արդյունքն է։

Միջազգային հարաբերությունների և ամերիկյան արտաքին քաղաքականության մեկ այլ տեսաբան, ԱՄՆ Փրինսթոնի համալսարանի քաղաքագիտության և միջազգային հարաբերությունների պրոֆեսոր Ջոն Իքենբերին ԱՄՆ-ի անկման մասին ասել է.«Ընթացքի մեջ է համաշխարհային իշխանության, միաբևեռ համակարգի փոփոխությունը և ամերիկյան հզորության անկումը։ Ամերիկյան դարաշրջանը մոտենում է ավարտին, և արևելյան աշխարհակարգը փոխարինում է արևմտյան աշխարհակարգին։ Մենք ականատես ենք ձևավորվող տերությունների առաջացմանը. Մինչդեռ Ամերիկայի հզորությունը քայքայվում է։ Համաշխարհային ուժը փոխվում է, քանի որ իշխանությունը տեղափոխվում է Արևմուտքից դեպի Արևելք: Չինաստանը գտնվում է այս փոփոխության կենտրոնում, և ամերիկյան լրատվամիջոցները խոստովանում են, որ Չինաստանը շուտով առաջ կանցնի ԱՄՆ-ից՝ դառնալով աշխարհի ամենամեծ տնտեսությունը: Հետևաբար, աշխարհն ինչ-որ կերպ գտնվում է գլոբալ ուժի փոխակերպման վիճակում՝ կենտրոնացված իշխանությունից բազմաբևեռ համակարգի, որը կարելի է անվանել «ուժային համակարգի տարածում»։

Բիրմինգհեմի համալսարանի պրոֆեսոր և պրոֆեսորադասախոսական կազմի անդամ Ջեյմս Պետրասը գրել է հարյուրավոր հոդվածներ և տասնյակ գրքեր։ Պետրասի հետազոտության ոլորտներից է սիոնիստական ​​լոբբիի դերն ամերիկյան արտաքին քաղաքականության մեջ։ Նա ամերիկյան իշխանության անկման պատճառ է համարում այս լոբբիի պարտադրած քաղաքականությունը։ «Սիոնիզմը, միլիտարիզմը և ամերիկյան հզորության անկումը» գրքում Պետրասը մանրամասնորեն բացատրել է սիոնիստական ​​լոբբիի դերը Միացյալ Նահանգների ռազմականացման գործում տարածաշրջանում, հատկապես Արևմտյան Ասիայում, այնուհետև բացատրել այն գործոնները, որոնք աշխարհում ԱՄՆ-ի հզորության անկման պատճառ են դարձել: Նրա խոսքով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Արևմտյան Եվրոպան, Ճապոնիան, այնուհետև Չինաստանն ու Ռուսաստանը շարժվեցին դեպի սեփական տնտեսական կարողությունները զարգացնելու ուղղությամբ, իսկ Ամերիկան ​​դիմեց միլիտարիզմի՝ շարժվելով սիոնիստական ​​լոբբիի շահերի ապահովման ուղղությամբ։ Համալսարանի այս պրոֆեսորը գրել է, որ այն, ինչ հարվածում է ԱՄՆ-ին, կարճաժամկետ հեռանկարում, օգուտ է բերում Սիոնիստական ​​ռեժիմին:

****************

Իլինոյսի համալսարանի պրոֆեսոր Դեյվիդ Ռեյնին իր «Նոր գլոբալ անարխիա. ամերիկյան իշխանության անկումը» գրքում խոսել է «Արժեքների ճգնաժամ» հասկացության մասին և գրել, որ այս խնդիրն ազդել է ամերիկյան հասարակության վրա այն բանից հետո, երբ 2008 թվականի տնտեսական ճգնաժամը տարածվել է ԱՄՆ-ում, Ռեյնին կարծում է, որ արժեքների ճգնաժամը գոյություն է ունեցել կապիտալիզմի ողջ պատմության ընթացքում և կապիտալիզմի համար բնորոշ երևույթ է։ Այս գրքում Ռեյնին պնդում է, որ արժեքների ներկայիս ճգնաժամը կամ կհանգեցնի համաշխարհային կապիտալիստական ​​համակարգի ամբողջական փոխարինմանը կամ այս համակարգի ընդհանուր կառուցվածքի փոփոխությանը:

Ամերիկյան Brookings վերլուծական կենտրոնի հետազոտող Ռոբերտ Քեյգանի կարծիքով, լիբերալ կարգերը փլուզվում են ներսից և դրսից, իսկ ոչ լիբերալ համակարգերը բարձրանում են և մեծացնում իրենց հզորությունը: Այս կապակցությամբ Քեյգանն ասում է. «Չինաստանը ցանկանում է գերիշխել Արևելյան Ասիայում, իսկ Ռուսաստանը՝ Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայում։ Նրանք Ամերիկան ​​և Արևմուտքը տեսնում են որպես հիմնական խոչընդոտ այս հարցում։ Մյուս կողմից, Արեւմուտքը կորցրել է իր ինքնավստահությունը եւ չի ցանկանում խաղալ իր ներկայիս դերը միջազգային ասպարեզում։ ԱՄՆ-ը ևս ​​նույն իրավիճակում է:

Ինչպես նշեցինք այս հաղորդումների ընթացքում, արեւմտյան լիբերալ կարգերի տապալումն ու անկումը միջազգային համակարգում տեղի ունեցող իրողություն է։ Ամերիկան, որպես այս կարգի առաջնորդ, նույնպես թուլություն է դրսևորել, և նրա տնտեսական, քաղաքական, մշակութային և գաղափարական հզորության բաղադրիչներն անկում են ապրում։ Այսօրվա աշխարհի մեկ այլ իրողություն նոր տերությունների ի հայտ գալն է, որոնք հաճախ ունեն ռեվիզիոնիստական ​​մոտեցում ամերիկյան կարգերի նկատմամբ, չեն ընդունում նրա կանոններն ու նորմերը և մտադիր են կարևոր դեր խաղալ ապագա աշխարհակարգում։ Թեև ապագա աշխարհակարգի հնարավոր սցենարները բազմազան են, միանշանակ փաստն այն է, որ ապագա աշխարհակարգում արևմտյան կառավարությունները, ներառյալ ԱՄՆ-ն, դեր չեն խաղա, և ասիական և արևելյան տերությունները կորոշեն դրա կանոնները:

*************

Բարեկամներ ավարտվեց այս հաղորդաշարը: Մինչ նոր հանդիպում եթերում ամենայն բարիք ձեզ: