په امریکا کې د ژوند د لګښتونو کړکېچ
پارس تودی- نیویارک ټایمز ورځپاڼې په امریکا کې د ژوند د لګښتونو د کړکېچ د زیاتېدو خبر ورکړی؛ د انرژۍ د لګښتونو زیاتوالي د میلیونونو کورنیو لپاره د عامه خدماتو د بیلونو ورکړه ستونزمنه کړې ده.
پر ایران د امریکا د پوځي تېري پایلې د تېلو له بازار څخه اوښتې او د امریکایانو کورونو ته رسېدلې دي. د پټرولو د بیو له زیاتوالي سربېره، د پېرلو ځواک کم شوی، د ژوند لګښتونه لوړ شوي او ټیټعاید لرونکې کورنۍ د خپلو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره له لا ډېر فشار سره مخ شوې دي. د نیویارک ټایمز راپور یو اساسي تناقض رابرسېره کوي: هغه حکومت چې د ژوند د لګښتونو د کمولو په ژمنه واک ته ورسېد، اوس له داسې جګړې سره مخ دی چې لګښتونه یې پر خپلو وګړو ورلېږدوي.
د انرژۍ د بیو زیاتوالی د ترانسپورټ، تولید او د توکو د وېش لګښتونه لوړوي. په پای کې دغه فشار د برېښنا پر بیلونو، د موټرو د تېلو پر ټانکونو، د الوتکو پر ټکټونو او د کورنیو د پېرودلو پر ټوکرۍ اغېز کوي. په دې توګه، هغه تېری چې د ایران د اسلامي جمهوریت د نسکورولو په موخه او په دې خیال پیل شو چې دغه هدف به ترلاسه شي، د ایران د خلکو د مقاومت او ټینګ درېدو په پایله کې د امریکایي کورنیو په اقتصاد کې پر یوې ورځنۍ ستونزې بدل شوی دی.
رسمي شمېرې هم دغه انځور تاییدوي. رویټرز د اکتوبر په ۱۴مه راپور ورکړ چې په امریکا کې کلنی انفلاسیون د سپټمبر په میاشت کې ۳.۷ سلنې ته ورسېد. په همدې میاشت کې د پټرولو بیې ۹.۱ سلنه لوړې شوې او د مصرفوونکو د بیو د شاخص د میاشتني زیاتوالي تر نیمايي ډېر یې تشریح کاوه. په ورته وخت کې، د تېر کال د همدې مودې په پرتله منځنی ساعتي مزد ۰.۷ سلنه راکم شو. د دغو شمېرو معنا روښانه ده: امریکایان د توکو او خدماتو د پېرلو لپاره ډېرې پیسې ورکوي، په داسې حال کې چې د ډېرو خلکو واقعي عاید د دې زیاتوالي د جبرانولو توان نه لري.
د اسوشیټېډ پرېس راپور هم د دغه فشار پراخ اړخونه څرګندوي. د موډیز انالېټیکس مؤسسې مشر اقتصادپوه مارک زندي اټکل کړی چې جګړې تر اوسه پر هرې امریکایي کورنۍ نږدې دوه زره ډالره اضافي لګښتونه تپلي دي؛ له دې اندازې څخه شاوخوا ۱۱۰۰ ډالره د انرژۍ د لګښتونو له زیاتوالي سره تړاو لري. د همدې راپور له مخې، د جګړې له پیل مخکې مودې په پرتله د پټرولو بیې ۴۵ سلنه او د ډیزلو بیې ۶۸ سلنه لوړې شوې دي. د سونتوکو د لګښتونو زیاتوالی د توکو ترانسپورټ ته هم غځېدلی او په راتلونکو میاشتو کې یې د بیو د لا ډېر لوړوالي خطر زیات کړی دی.
مهمه خبره دا ده چې دغه کړکېچ یوازې د انرژۍ د بیو د زیاتوالي پایله نه ده. د ټرمپ حکومت سوداګریزو تعرفو د تولید او وارداتو لګښتونه لوړ کړي او د اکمالاتو په ځنځیر کې ګډوډۍ هم اضافي فشار رامنځته کړی دی. له همدې امله، پر ایران پوځي تېری د اقتصادي زیانمننې په داسې چاپېریال کې ترسره کېږي. هر څومره چې انرژي ګرانه شي، د انفلاسیون کنټرولول به هم ستونزمن شي. د امریکا فدرالي زېرمه (فدرال ریزرف) هم ښایي د بیو د لوړوالي د کنټرول لپاره لا سختې اسعاري تګلارې غوره کړي؛ داسې پرېکړه چې د پورونو، د کورونو د پېرلو او د سوداګریزو فعالیتونو د تمویل لګښتونه لوړولای شي. په داسې وضعیت کې، وګړي هم د انفلاسیون له زیان سره مخ کېږي او هم باید د پور اخیستلو لپاره ډېر لګښتونه ورکړي.
د انرژۍ کړکېچ یو ستراتیژیک حقیقت هم څرګند کړی دی. د امریکا اقتصاد، سره له دې چې په پراخه کچه تېل او ګاز تولیدوي، د نړیوال بازار له ناڅاپي ټکانونو خوندي نه دی. د هرمز تنګي له لارې د تېلو د لېږد بهیر ګډوډېدل نړیوالې بیې لوړوي او لګښت یې امریکایي مصرفوونکو ته لېږدول کېږي. د امریکا د انرژۍ د معلوماتو ادارې هم د ۲۰۲۶ کال په وروستیو میاشتو کې د تېلو د بازار په ارزونه کې د هرمز تنګي له لارې د تېلو د بهیر ګډوډي د بیو د لوړوالي او بدلون له اصلي عواملو څخه بللې ده. دغه تړاو ښيي چې پوځي ځواک حتماً د اقتصادي زیانونو پر وړاندې د خونديتوب معنا نه لري.
د دې فشار پایلې اوس د امریکا په کورني سیاست کې هم څرګندې شوې دي. رویټرز د اکتوبر په ۱۹مه په خپره شوې نظرپوښتنه کې راپور ورکړ چې د ټرمپ د کړنو د تایید کچه ۳۱ سلنې ته راټیټه شوې ده. ۶۸ سلنه ځوابویونکو هم د هغه له اقتصادي کړنو ناخوښي ښودلې وه. د کانګرس د نومبر د درېیمې نېټې د منځمهالو ټاکنو تر ترسره کېدو پورې په پاتې لنډ وخت کې، د نظرپوښتنو له مخې، ډیموکراتان د جمهوريغوښتونکو په پرتله د ۴۷ پر ۳۵ سلنې په توپیر مخکې دي. دغه شمېرې په یوازې ځان د ټاکنو پایله نه شي ټاکلای، خو ښيي چې د ژوند لګښتونه د ټرمپ د حکومت پر وړاندې په یوه جدي کمزورۍ بدل شوي دي.
د نیویارک ټایمز راپور په پای کې یوازې یو اقتصادي خبرداری نه دی. کله چې کورنۍ د برېښنا د بیلونو له ورکړې پاتې راځي او تنخواګانې د ژوند له لګښتونو شاته پاتې کېږي، سیاسي ژمنې د ورځني ژوند له واقعیتونو سره پرتله کېږي. د ټرمپ حکومت نه شي کولای د جګړې لګښت یوازې په پوځي حسابونو یا جیوپولیټیکو محاسبو کې وویني. دغه لګښت د امریکایانو په کورونو، کوچنیو سوداګریو او د رایو په صندوقونو کې هم ثبتېږي.
