Меъроси меъмории фавқулодаи Табрез дар Кохҳои салтанӣ ва иморатҳои бозаргонӣ

Порс Тудей- Табрез яке аз ғанитарин тамаркузҳои меъмори ва маскунии торихии Эронро ҳифз кардааст, замоне ҳудуди сесад хонаҳои арзишманди қадими шиносоӣ шуд, ки танҳо ҳудуди ҳаштод мавриди онҳо ҳифозат шуда ё коркарди фарҳангӣ ёфтаанд.

Хонаҳои боқимондаи шаҳр — аз қасрҳои ашрофии давраи Қоҷор то манзилҳои тоҷирон ва хонаҳои дорои аҳамияти сиёсӣ — тарзи воқеии зиндагии оилаҳои сарватмандро ошкор мекунанд. Ин хонаҳо тавассути хусусиятҳое ба мисли ҳавлиҳо, ҷудосозии бахшҳои хусусӣ (*андарунӣ*) ва ҷамъиятӣ (*берунӣ*), тирезаҳои *орсӣ* (тирезаҳои чӯбини болокушод), шишаҳои ранга ва иншооти обии зеризаминӣ, тасвири наздиктар ва самимӣ аз ҳаёти шаҳриро нисбат ба биноҳои азими таърихӣ пешкаш мекунанд. Ба гузориши Порс Тудей ба нақл ба аз Press TV, намунаҳои барҷастаи таърихӣ иборатанд аз Хонаи Машрутият (ҷое, ки фаъолони ҳаракати машрутиятхоҳӣ ҷамъ меомаданд) ва хонаҳои тоҷирон, ба монанди хонаҳои Ҳарирӣ ва Никдел; ороишоти нақшин ва робитаҳои онҳо бо тиҷорати байналмилалӣ сарват, зебоӣ ва доираи васеи фаъолияти ҷаҳонии табақаи тоҷирони Табрезро инъикос мекунанд.

Табрез бо доштани яке аз бойтарин маҷмӯаҳои меъмории таърихии манзилӣ дар Эрон ифтихор мекунад; меросе, ки аз аҳамияти деринаи сиёсӣ, шукуфоии тиҷоратӣ ва нақши шаҳр ҳамчун макони зисти шоҳзодагон, ҳокимон, тоҷирон, зиёиён ва чеҳраҳои сиёсӣ ташаккул ёфтааст. Хонаҳои таърихии шаҳр аз он ҷиҳат арзиши хоса доранд, ки онҳо чизеро ҳифз мекунанд, ки ёдгориҳои динӣ ва давлатӣ аксаран наметавонанд: сабти тарзи воқеии зиндагӣ, пазироии меҳмонон, пешбурди тиҷорат ва ташкили олами хусусии оилаҳои сарватманд.

Мақомоти сайёҳии Эрон садҳо хонаи таърихии арзишмандро дар Табрез муайян кардаанд, гарчанде ки танҳо қисми ками онҳо ҳифз ё барои истифодаи доимии фарҳангӣ бозсозӣ шудаанд.

Таҳқиқоти марбут ба мерос шумораи хонаҳои қадимии арзишманди шаҳрро тақрибан 300 адад тахмин мезананд; аз ин миқдор, тақрибан 80 хона барои истифодаи фарҳангӣ мутобиқ карда шудаанд ё таҳти ҳифз қарор гирифтаанд — ин далел нишон медиҳад, ки таърихи меъмории Табрезро наметавон танҳо ба Бозори бузурги машҳур ё масҷидҳои он маҳдуд кард. Ин таърих инчунин дар ҳавлиҳо, равоқҳо, толорҳои қабул, тирезаҳои шишаранг, гунбазҳои хиштӣ, иншооти обии зеризаминӣ ва ҷудоии возеҳ байни *андарунӣ* (қисмати хусусии дохилӣ) ва *берунӣ* (қисмати ҷамъиятии берунӣ) таҷассум ёфтааст.

Доираи замонӣ низ ба ҳамин андоза таъсирбахш аст. Гарчанде ки аксари хонаҳои боқимонда ба давраи Қоҷор тааллуқ доранд, Табрез осори меъмории давраҳои пештараи Сафавиён ва Темуриён, инчунин сохторҳоеро, ки гузариш аз анъанаҳои Қоҷор ба давраи Паҳлавиро инъикос мекунанд, ҳифз намудааст.

Натиҷа як манзараи меъмории хос аст, ки дар он қасрҳои ашрофӣ, хонаҳои тоҷирон, иморатҳои боғӣ ва хонаҳои дорои аҳамияти сиёсӣ қисми ба таври назаррас муттаҳиди шаҳри таърихиро ташкил медиҳанд.

Кохҳо ва боғҳои шоҳии Табрез

Ҳикоя бо боғҳо ва қасрҳои шоҳии Табрез оғоз меёбад; гарчанде ки бисёре аз онҳо аз байн рафтаанд, онҳо барои дарки фарҳанги меъмории шаҳр аҳамияти муҳим доранд.

Яке аз машҳуртаринҳо қасри Ҳаштбиҳишти Табрез буд, ки бо ҳукмрони Оққуюнлу — Султон Яъқуб ва боғи шоҳии Соҳибобод алоқаманд буд.

Сабтҳои таърихӣ як павильони бошукӯҳ ороёфтаро тавсиф мекунанд, ки ба ҳашт қисм тақсим шуда буд — тарҳе, ки ба ин сохтор номи машҳурашро бахшид. Таҳқиқоти Маркази омӯзиши давраи Сафавиён дар Донишгоҳи Исфаҳон таъкид мекунад, ки Ҳаштбиҳишти Табрез на танҳо ҳамчун як қасри аз байн рафта, балки ҳамчун ифодаи аввалини меъмории шакли "Ҳаштбиҳишт" (Ҳашт Биҳишт) аҳамият дорад, ки баъдтар дар дигар заминаҳои эронӣ пайдо шудааст.

Гарчанде ки қаср дигар вуҷуд надорад, аҳамияти он ба шарҳи он кумак мекунад, ки чаро меъмории боғҳои баъдии Табрез анъанаи қавии павильонҳои марказӣ-тарҳрезишударо ташаккул додааст.

Боз як маҷмааи шоҳии аз байн рафта, "Оли Қопу" буд, ки таърихи он аз давраи Сафавиён то давраи Қоҷорро дар бар мегирифт. Ин маҷмаа бо валиаҳдҳои сулолаи Қоҷор алоқаманд гардид; он баъдтар бозсозӣ шуд ва бо номи "Шамсул-имора" маъруф гашт. Қисми зиёди сохтори боқимонда пас аз сӯхтори соли 1933 ва осебҳои баъдӣ аз байн рафт ва маҷмӯаи боқимонда дар ниҳоят тахриб гардид.

Боғи Шимол (Bagh-e Shomal) — ки бо номи Боғи Шоҳзода (Bagh-e Shazdeh) низ маъруф аст — ба ҳамин тартиб, аз силсилаи биноҳои шоҳӣ ва хонаҳои хоси шоҳзодагон иборат буд, ки махсусан таҳти сарпарастии Аббос Мирзо ва валиаҳдҳои сулолаи Қоҷор бунёд ёфта буданд. Яке аз муҳимтарин биноҳои он қасри «Колоҳ-Фарангӣ» (Kolah-Farangi) — як павильони зебо — ба шумор мерафт, ки аҳамияти таърихии он ба наздикӣ тавассути як лоиҳаи барқарорсозии шаҳрӣ бори дигар мавҷуди таваҷҷуҳ қарор гирифт.

Дар пажӯҳишҳои муосири эронӣ, лоиҳаи кунунӣ на ҳамчун ҳифзи сохтори аслӣ ва бегазанд, балки ҳамчун талоше барои эҳёи унсури азбайнрафтаи ин боғи таърихӣ арзёбӣ мешавад.

Бо вуҷуди ин, ин биноҳои аз байнрафта — ва баъдан бозсозишуда — аҳамияти хоса доранд, зеро онҳо нишон медиҳанд, ки анъанаи меъмории манзилҳои ашрофӣ дар Табрез фаротар аз хонаҳои алоҳида буда, боғҳои васеъ, қасрҳои шоҳзодагон ва маҷмӯаҳои истироҳатиро низ дар бар мегирифт.

Иқоматгоҳҳои  нухбагони Қочор ва хушаҳои  меъмории Мақсудия

Муҳимтарин намунаҳои боқимондаи меъмории ашрофии давраи Қоҷорро метавон дар хонаҳое чун Хонаи Амир-Низом, Хонаи Беҳнам, Хонаи Ганҷаи-зода ва як қатор манзилҳои ҳамсоя дар маҳаллаҳои Мақсудия ва Шешгалон мушоҳида кард.

Хонаи Амир-Низом — ки имрӯз бо Осорхонаи Қоҷор пайванд дода мешавад — дар давраи Қоҷор сохта шуда, маъмулан ба Ҳасан-Алӣ Хон Гарусӣ, ки бо номи Амир-Низом маъруф аст, нисбат дода мешавад.

Ду ҳавлӣ, толорҳои бошукӯҳи пазироӣ, айвони сутундор ва истифодаи моҳирона аз гачкорӣ, оинакорӣ ва шишаҳои ранга дар ин бино, намунаи барҷастаи омезиши махфияти хонаводагӣ ва ҷанбаҳои намоишиву тантанавӣ мебошанд, ки хоси манзилҳои сарватмандони асри нуздаҳум буданд.

Пас аз барқарорсозӣ, ин бино ба осорхонаи махсуси давраи Қоҷор табдил дода шуд; дар толорҳои ошёнаи болоӣ маҷмӯаҳои тангаҳо, матоъҳо, чинӣ, ашёи шишагӣ, маҳсулоти филизӣ, асбобҳои мусиқӣ ва санъати «хотамкорӣ» (музаик-корӣ бо чӯб ва устухон) ҷойгир шудаанд. Дар сатҳи таҳхона бошад, намунаҳои сангтарошӣ, силоҳ, асноди давлатӣ ва фармонҳои расмӣ, меъморӣ ва шаҳрсозӣ, инчунин қулфҳо ва чароғҳо ба намоиш гузошта шудаанд, ки ҳар кадоме маҷмӯи гуногуни осори таърихиро муаррифӣ мекунанд.

Хонаи Беҳнам гузариши меъмориро байни давраҳои таърихӣ ба таври равшан нишон медиҳад; он маъмулан ба давраи охири сулолаи Занд ва ибтидои сулолаи Қоҷор нисбат дода мешавад.

Меъмории он тарҳи пӯшидаи манзилиро бо хишткории нафис, оинакорӣ, ороишоти гачӣ, тирезаҳои «орсӣ» (тирезаҳои анъанавии болокушод) ва ҳавлиҳои бодиққат ободшуда муттаҳид мекунад.

Ин бино ҳоло ба Донишгоҳи санъати исломии Табрез вобаста аст, ҳамон тавре ки якчанд хонаҳои таърихии дигар дар маҳаллаҳои Мақсудия ва Нобар низ ба ин донишгоҳ тааллуқ доранд.

Хонаи Ганҷаи-зода марҳилаи дигареро дар таҳаввулоти меъмории манзилии Табрез муаррифӣ мекунад ва сохторе дорад, ки хусусиятҳои ҳам давраи охири Қоҷор ва ҳам ибтидои давраи Паҳлавиро дар худ таҷассум намудааст.

Ин биноҳо ҳамчун як маҷмӯа аҳамияти хоса доранд; наздикии онҳо ба ҳамдигар ба боздидкунандагон ва муҳаққиқон имкон медиҳад, ки тафовутҳои меъмории манзилиро муқоиса кунанд, на ин ки ҳар як хонаро алоҳида ва ҷудогона баррасӣ намоянд.

Қасрҳои Беҳнам ва Ганҷаи-зода — дар баробари қасрҳои ҳамсояи Гоҳариюн, Сидқиёнӣ, Ғадакӣ, Ҷавоҳириён ва Ғафариён — ҳоло ба факултети меъмории Донишгоҳи санъати исломии Табрез тааллуқ доранд.

Ин бофти шаҳри  таърихир, ки масоҳати 22 000 метри мураббаъро фаро мегирад, бо кумаки роҳбари шаҳиди Инқилоби исломӣ, Оятуллоҳ Сайид Алӣ Хоманаӣ, харидорӣ ва барқарор карда шудааст.

Хонаҳои тоҷирон ва олами фарҳангии хонаводаҳои тоҷири Табрез

Дар миёни хонаҳои хоси тоҷирони Табрез, хонаи Ҳарирӣ ҳамчун бинои марбут ба давраи Қоҷорӣ ҷойгоҳи хоса дорад.

Ин маҷмаа аз ҳавлиҳои алоҳидаи берунӣ ва дарунӣ ва ду бахши асосии истиқоматӣ иборат аст; тарҳе, ки ҷудосозии анъанавии байни минтақаҳои «берунӣ» (ҷамъиятӣ/берунӣ) ва «андарунӣ» (хусусӣ/дарунӣ)-ро инъикос мекунад.

Ороишоти он аҳамияти фавқулода дорад. Дар утоқҳои рӯ ба берун деворнигораҳо ва композитсияҳои ороишӣ мавҷуданд, ки аз тасвирҳои адабӣ, таърихӣ ва динии форсӣ илҳом гирифта шудаанд, дар ҳоле ки шифтҳо ороишоти мураккаби наққошишударо ҳифз кардаанд.

Чунин ороишот нишон медиҳад, ки чӣ гуна хонаводаҳои сарватманди тоҷир аз меъморӣ на танҳо барои фароҳам овардани маскан, балки барои эҷоди муҳите истифода мебурданд, ки сатҳи маълумот, фарҳанг ва мавқеи иҷтимоии онҳоро инъикос мекард.

Хонаи Ҳайдарзода намунаи олии дигареро пешниҳод мекунад. Таҳқиқот ин биноро бо Ҳоҷӣ Ҳабиб Лак пайванд дода ва дар харитаи қадимии Табрез ишораеро ба хонаи мутааллиқ ба Ҳоҷӣ Қулӣ Хон Сартип муайян кардааст.

Ин бино дорои ду ҳавлӣ, як анбори зеризаминии об, тоқҳои хиштӣ ва «карбандӣ» (навъи тоқсозии ороишии анъанавӣ) буда, утоқҳои асосии он бо тирезаҳои чӯбини «орсӣ» ва шишаҳои ранга фарқ мекунанд.

Барқарорсозӣ ва истифодаи минбаъдаи он ҳамчун маркази иттилоотии сайёҳӣ намунаи тамоюли рӯ ба афзоиши аҳамият дар Табрез аст: хонаҳои таърихӣ метавонанд бидуни аз даст додани ҳувияти меъмории худ, вазифаҳои нави ҷамъиятиро иҷро кунанд.

Хонаи Никдел робитаи махсусан ҷолиберо байни меъморӣ ва тиҷорат нишон медиҳад. Ин бино ба Сайид Иброҳим Никдел — тоҷир ва воридкунандаи лавозимоти хонагӣ, аз ҷумла мошинҳои дӯзандагӣ аз Ҷопон — тааллуқ дошт.

Ба ин тартиб, таърихи он мақоми Табрезро ҳамчун шаҳри тиҷоратӣ инъикос мекунад, ки дар он хонаводаҳои сарватманди тоҷир ҳам бо шабакаҳои тиҷорати байналмилалӣ ва ҳам бо иқтисоди анъанавии бозор робита доштанд.

Хонаҳое, ки бо ҳаёти сиёсӣ ва зеҳнии давраи Машрута пайванданд

Меъмории манзилии Табрез низ хотираи ҳаёти сиёсӣ ва зеҳнии ин шаҳрро ҳифз мекунад.

Хонаи Кузаканонӣ — ки дар сатҳи байналмилалӣ бештар бо номи "Хонаи Машрутият"-и Табрез маъруф аст — дар асри 19 барои Ҳоҷӣ Меҳдии Кузаканонӣ сохта шуда, баъдан бо Инқилоби Машрутият пайванди амиқ пайдо кард.

Аз ин рӯ, аҳамияти он аз талоқи меъморӣ ва таърихи сиёсӣ сарчашма мегирад: манзили хусусие, ки ба макони ҷамъомади фаъолони ҷунбиши Машрутият ва саҳнаи муҳими ҳаёти сиёсии шаҳр табдил ёфт.

Хонаҳои Табрез, ки бо давраи Машрутият иртибот доранд, манзилҳои шахсиятҳое чун Алӣ Монсйёр ва Сатторхонро дар бар мегиранд. Хонаи Алӣ Монсйёр ба таври анъанавӣ бо яке аз чеҳраҳои пешбари ҷунбиши Машрутият дар Табрез алоқаманд дониста мешавад.

Дар бораи хонаи кунунии Сатторхон бояд бо эҳтиёт сухан гуфт: манбаъҳои сайёҳии Эрон қайд мекунанд, ки бинои ҳозираи сабтшуда ба давраи Паҳлавӣ тааллуқ дорад; онро набояд танҳо ҳамчун манзили давраи Қоҷор, ки дар шакли аслӣ боқӣ монда ва макони воқеии зисти Сатторхон будааст, муаррифӣ кард.

Арзиши таърихии он пеш аз ҳама дар иртиботаш бо худи ӯ ва мубориза барои Конститутсия (Машрутият) نهفته аст (нуҳуфта аст/ҷой дорад).

Хонаи Сидқиёнӣ достони дигареро баён мекунад. Ин маҷмааи бошукӯҳи давраи Қоҷор замоне аз бахшҳои "андарунӣ" (хусусӣ/дохилӣ) ва "берунӣ" (умумӣ/беруна), боғҳо ва як айвон (павильон) иборат буд, гарчанде қисматҳое аз он бар асари роҳсозӣ ва осебҳои баъдӣ аз байн рафтаанд.

Харидорӣ ва бозсозии баъдии он аз ҷониби Донишгоҳи ҳунари исломӣ нишон медиҳад, ки чӣ гуна қисматҳои боқимонда метавонанд маълумоти муҳимро дар бораи миқёс ва тарҳбандии манзилҳои сарватмандонаи Табрези асри 19 ҳифз кунанд. Дар маҷмӯъ, ин биноҳо ба мо ёдрас мекунанд, ки хонаи таърихӣ дар Табрез танҳо як фазои зисти хонаводагӣ набуд; он метавонист ба макони тиҷорат, ташкили фаъолиятҳои сиёсӣ, омӯзиш ва таъсиргузории иҷтимоӣ низ табдил ёбад.

Хонаҳои калонтари, хонаи Салмосӣ ва дигар иқоматгоҳҳи барҷаста

Дигар хонаҳои боқимонда тасаввуротро берун аз доираи ёдгориҳои машҳуртарин васеътар мекунанд. Хона ва боғи Калантарӣ ба Иброҳимхон Шараф-уд-давла Калантарӣ — намояндаи Табрез дар нахустин Маҷлиси машваратии миллии Эрон — тааллуқ дошт.

Хусусиятҳои меъмории он унсурҳоеро дар бар мегиранд, ки ҳамчун "таъсирпазир аз сабки Қафқоз" тавсиф мешаванд ва мубодилаи васеътари меъмориро, ки аз мавқеи ҷуғрофии Табрез ва робитаҳои густурдаи он бо Қафқоз сарчашма мегирад, инъикос мекунанд.

Хонаи Салмасӣ — ки ба давраи Қоҷор тааллуқ дорад ва баъдтар ба Осорхонаи андозагирии шаҳр табдил дода шудааст — намунаи дигари истифодаи мутобиқшуда (тағйири коркарди бино) ба шумор меравад.

Тарҳбандии он, ки дар атрофи ҳавлӣ сурат гирифтааст ва сохтори дуошёнааш нишон медиҳанд, ки чӣ гуна як хонаи анъанавӣ метавонист ҳам вазифаҳои маишии хонаводагӣ ва ҳам истифодаи минбаъдаи муассисавиро дар худ ҷой диҳад.

Осорхонаи садо, ки дар хонаи таърихии Амир-Парвиз ҷойгир аст, намунаи махсусан ҷолиби табдили як бинои истиқоматии давраи баъдӣ ба муассисаи махсуси фарҳангӣ мебошад.

Ин хона ба давраи Паҳлавӣ тааллуқ дорад, гарчанде ки таҳлили хусусиятҳои меъмории он нишон медиҳад, ки он гузариш аз анъанаҳои охири давраи Қоҷор ба анъанаҳои ибтидоии давраи Паҳлавиро низ инъикос мекунад.

Сохтори хиштин, тарҳи дуошёна, ҳавлӣ ва айвонҳои хоси он бо манзилҳои боҳашаматтари ашрофии давраи Қоҷор тафовути ҷолиберо ба вуҷуд меоранд. Дар ҳамин ҳол, хонаи "Урф-ул-Мулк" мураккабии раванди сабти мероси таърихиро нишон медиҳад: дар баъзе мавридҳо, унсури ҳифзшаванда метавонад на як қасри комилан солим, балки танҳо як намои (фасад)-и боқимонда, дарвоза ё қисмати мушаххаси як бинои бузургтари таърихӣ бошад.

Сабт  мерос ва истифодаи  муҷаддади тадбиқӣ

Хонаҳо ва қасрҳои Табрез дар маҷмӯъ як бойгонии меъмории барҷастаеро ташкил медиҳанд, ки таҳаввулоти шаҳрро инъикос мекунанд: аз маркази сиёсии давраи миёнасада ва аввали давраи нав ба қароргоҳи асосии валиаҳди сулолаи Қоҷор ва дар ниҳоят ба як маркази бузурги муосири вилоятӣ табдил ёфтани он.

Гарчанде ки хонаҳои боқимонда худ арзиши зиёд доранд, аҳамияти бузургтарини онҳо вақте ошкор мешавад, ки онҳо ҳамчун ҷузъҳои ҷудонашавандаи маҳаллаҳое мисли Шешгилон ва Мақсудия ё минтақаҳои атрофи Бозори таърихӣ баррасӣ мегарданд.

Хусусиятҳои такроршавандаи онҳо — ҳавлиҳо, ҷудо будани қисматҳои «андарунӣ» (бахши хусусӣ) ва «берунӣ»  тирезаҳои «орсӣ», шишаҳои ранга, тоқҳои хиштӣ, «карбандӣ» (тоқбандии ороишӣ), ҳуҷраҳои дорои ҳавз, толорҳои бошукӯҳи қабул ва боғҳо — на танҳо маҷмӯи унсурҳои парокандаи меъморӣ, балки як анъанаи муттасили минтақавиро нишон медиҳанд.

Ҳамзамон, тафовутҳо миёни ин биноҳо шароити тағйирёбандаро инъикос мекунанд: сарпарастии шоҳона дар қасрҳои боғдори бошукӯҳтар дида мешавад; сарвати тоҷирон дар хонаҳое мисли манзилҳои Ҳарирӣ ва Никдел намоён аст; таърихи сиёсӣ дар хонаҳои Кузаканонӣ ва Алӣ Монсйер таҷассум ёфтааст; ва ҳаёти фарҳангӣ дар биноҳое, ки ҳоло ҳамчун осорхона ва муассисаҳои таълимӣ хидмат мекунанд, идома дорад.

Сарнавишти ин биноҳо низ ба ҳамин андоза омӯзанда аст. Баъзе аз онҳо — аз ҷумла Ҳашт-Биҳишт ва қисматҳои бузурги Алӣ Қопу ва Боғи Шимол — дар ҷараёни мавҷҳои пайдарпайи таҳаввулоти шаҳрӣ аз байн рафтанд, дар ҳоле ки дигарон ба шарофати барқарорсозӣ, моликияти муассисавӣ ё истифодаи мутобиқшуда боқӣ мондаанд. Талошҳои ахир барои эҳёи биноҳои азбайнрафта, ба монанди қасри «Кулоҳ-Фарангӣ», нишон медиҳанд, ки Табрез равиши дигареро низ меозмояд: бозсозии унсурҳои манзараи таърихии дар хотираҳо боқимонда.

Бо вуҷуди ин, хонаҳои аслии боқимонда ҳамчунон арзишмандтарин далелҳо боқӣ мемонанд, зеро деворҳо, нақшаҳои тарҳрезӣ, масолеҳ ва ҷузъиёти ороишии онҳо маълумотеро ҳифз мекунанд, ки бозсозӣ танҳо метавонад онро тақрибан барқарор намояд. Барои онҳое, ки мехоҳанд Табризро берун аз доираи бозори бузургу муҳташамаш бишносанд, ин хонаҳо шояд симои самимӣ ва хосси шаҳрро ба намоиш мегузоранд; онҳо сабти зиндаи сарнавишти ҳокимон, тоҷирон, ислоҳотгарон, ҳунармандон ва хонаводаҳое мебошанд, ки на дар як ёдгории азими ягона, балки дар шабакае аз ҳавлиҳо ва хонаҳои дар бофти таърихии шаҳр танидашуда ҳифз гардидаанд.