Қазвин: Қалби тапандаи суннати чандин солаи хушнависии Эрон

Порс Тудей – Устони Қазвин, ки дар шимолу ғарби Эрон — дар масофаи 130-километрии ғарби Теҳрон — ҷойгир аст, тӯли асрҳо бо ҳунари хушнависии форсӣ пайванди амиқ доштааст. Мадрасаҳои динӣ, омӯзиши Қуръон, ҳимояти шоҳон ва анъанаи устоду шогирдӣ ҳама дар ташаккул ва ҳифзи обрӯи ин шаҳр ҳамчун маркази муҳими хушнависӣ ва тавлиди нусхаҳои хатти кумак кардааст.

Ба гузориши Порс Тудей ба нақл аз  Press TV, ин шаҳр дар асри 16, дар замони ҳукмронии Сафавиён ба авҷи шукуфоии худ расид; замоне ки Шоҳ Таҳмосиби Қазвинро пойтахти худ эълон кард ва китобхонаву устохонаҳои шоҳона таъсис дод, ки дар онҳо хушнависон дар канори рассомон ва музаҳҳибон (ороишдиҳандагони китоб) фаъолият мекарданд. Ин давра инчунин шоҳиди ба сатҳи баланди камолот расидани хатти «Настаълиқ» буд, ки нақши калидии Қазвинро дар таърихи хушнависии форсӣ боз ҳам мустаҳкамтар сохт.

Қазвин бо сабки хоси «Мактаби Қазвин» дар хушнависӣ шинохта шуд; сабке, ки бо омӯзиши ҷиддии устоду шогирдӣ ва усули зебоишиноти зариф тавсиф мегардад. Чеҳраи барҷастатарини ин мактаб Мир Имоди Ҳасании Қазвинӣ аст, ки ҳамчун яке аз бузургтарин устодони хатти «Настаълиқ» ва шахсияти муҳим дар мероси хушнависии шаҳр эътироф шудааст.

Дар маҳаллаҳои қадимӣ ва мадрасаҳои динии Қазвин, наслҳои зиёди котибон бо қаламҳои найӣ дар даст менишастанд ва бо диққату заҳмати зиёд ҳарфҳоро дар рӯшноии шамъ шакл медоданд. Ин шаҳр дер боз бо ҳунари хушнависӣ пайванди амиқ дорад — анъанае, ки дар тӯли асрҳои таърихи Эрон пойдор мондааст.

Овозаи Қазвин ҳамчун маркази хушнависӣ аз анъанаи фарҳангие сарчашма мегирад, ки тавассути мадрасаҳои динии махсуси омӯзиши Қуръон, ҳимояти шоҳон ва робитаи наздики устодону шогирдон дар тӯли наслҳо ҳифз шудааст.

Ҳамин анъанаи дерина боис шудааст, ки Қазвин дар хотираи фарҳангии Эрон ҳамчун пойтахти хушнависии форсӣ ҷойгоҳе пайдо кунад.

Пайванди Қазвин бо ҳунари хушнависӣ ба асрҳои пешин бармегардад. Дар давраи аввали исломӣ, ин шаҳр аллакай як маркази муҳими илмӣ ба шумор мерафт ва дорои мадрасаҳои диние буд, ки ба омӯзиши Қуръон ва ҳадис бахшида шуда буданд. Ниёзи афзоянда ба китобат ва нусхабардории матнҳои динӣ ва илмӣ боиси ташаккули анъанаи котибони касбӣ гардид.

Осор ва намунаҳои аввалия асосан бо хатти Куфӣ — қадимтарин сабки хушнависии исломӣ — навишта мешуданд; баъдтар хатти Насх, ки равонтар ва муносибтар буд, ба таври васеъ мавриди истифода қарор гирифт. Дар асрҳои ҳафтум ва ҳаштуми ҳиҷрии қамарӣ, ҳамзамон бо густариши китобхонаҳо ва муассисаҳои илмӣ, хушнависӣ аз як маҳорати оддии амалӣ фаротар рафта, бештар ҳамчун як навъи санъати мустақил эътироф гардид.

Мадрасаҳои динӣ ва хонақоҳҳои сӯфиён ба маконҳои асосии ин рушд табдил ёфтанд. Омӯзиши Қуръон, адабиёт ва дигар осори илмӣ бо омӯзиши ҷиддии хушнависӣ ҳамқадам буд ва ин раванд ба ташаккули анъанае мусоидат кард, ки тӯли асрҳо ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти фарҳангии Қазвин боқӣ монд.

Қазвин дар нимаи асри шонздаҳум, вақте ки ҳокими Сафавӣ — Шоҳ Таҳмосб — ин шаҳрро ҳамчун пойтахти худ интихоб кард, ба марҳилаи нави рушд ворид шуд. Ин иқдом боиси интиқоли дарбори шоҳӣ — ҳамроҳ бо китобхона, устохонаҳои минётура ва тазҳиб (ороиши китоб), инчунин ҳунармандону донишмандон аз саросари ҷаҳони форсизабон — ба ин шаҳр гардид.

Дар устохонаҳои шоҳӣ нусхаҳои Қуръон, девонҳои шеър ва сабтҳои таърихӣ таҳия мешуданд ва хушнависон дар канори рассомон ва музаҳҳибон (ороишгарони китоб) фаъолият мекарданд. Барои омода кардани як дастнавис аксаран чандин мутахассис ҷалб мешуданд ва ба сифати хат ҳамон қадар таваҷҷуҳ зоҳир мегардид, ки ба ороишоти бадеии ҳамроҳи он.

Маҳз дар ҳамин давра хатти «Настаълиқ» — ки қаблан аз ҷониби устодони эронӣ ташаккул ёфта буд — ба сатҳи нави зебоӣ ва камол расид ва Қазвин ҳамчун маркази асосии рушди он шинохта шуд.

Азбаски китобҳо дар дарбори Сафавиён ашёи хеле арзишманд маҳсуб мешуданд, таҳияи онҳо ҳам ҳунар ва ҳам маҳорати баланди устокориро тақозо мекард. Ин талабот ба зебоии бадеии хат боиси боло рафтани сатҳи маҳорати касоне гардид, ки ба ин ҳунар машғул буданд.

Мактаби Қазвин ва Мир Имод

Таърихнигорони хушнависии форсӣ аксаран истилоҳи «Мактаби Қазвин»-ро барои ифодаи маҷмӯи усулҳои таълимӣ, арзишҳои эстетикӣ ва анъанаҳои «устод-шогирдӣ», ки дар тӯли наслҳо дар ин шаҳр ташаккул ёфтаанд, ба кор мебаранд.

Дар раванди таълими анъанавӣ, шогирд метавонист солҳои тӯлонӣ таҳти роҳбарии устод танҳо ба машқи ҳарфҳои алоҳида машғул шавад ва диққати худро ба кунҷи қалам, фишори дасти ҳангоми хаттотӣ ва таносуби байни хатҳои ғафсу нозук равона созад. Танҳо пас аз азхудкунии комили ҳарфҳои алоҳида, шогирд метавонист ба пайвастани онҳо ба калимаҳо ва дар ниҳоят, ба эҷоди асарҳои мукаммал гузарад.

Ин як раванди интизомӣ ва сабру таҳаммулталаб буд, ки ҳарф ба ҳарф сурат мегирифт ва хушнависонеро тарбия мекард, ки номашон дертар берун аз ҳудуди шаҳри Қазвин низ шуҳрат пайдо мекард.

Ҳеҷ номе ба мисли номи Мир Имоди Ҳасании Қазвинӣ бо Қазвин пайванди ногусастанӣ надорад; ӯ, ки дар нимаи дуюми асри 10-и ҳиҷрӣ дар ин шаҳр таваллуд шудааст, аз айёми кӯдакӣ бо истеъдоди фавқулодааш дар хушнависӣ шинохта мешуд.

Мир Имоди ҷавон, ки ташнаи камолоти ҳунарӣ буд, Қазвинро тарк карда, барои омӯзиш назди Мулло Муҳаммадҳусейни Табрезӣ ба Табрез рафт. Рӯзе ӯ намунаи хушнависиеро ба устодаш нишон дод, ки он чунон зебо ва моҳирона иҷро шуда буд, ки Мулло Муҳаммадҳусейн — бехабар аз он ки ин асари шогирди худаш аст — гуфт: «Агар метавонӣ ин гуна бинависӣ, пас бинавис; вагарна, қаламро ба замин гузор».

Вақте ки Мир Имод ошкор сохт, ки ин асар аз они худи ӯст, устод ҳам саҳифа ва ҳам чеҳраи хушнависи ҷавонро бӯсид ва гуфт: «Имрӯз ту устоди хушнависон ҳастӣ».

Ривоятҳои таърихӣ аз афзоиши маҳорат ва шуҳрати ӯ — ки дар минтақаҳои Симнон, Домғон, Бастом, Табаристон, Хуросон ва Гилон паҳн шуда буд — ҳикоят мекунанд; ин шуҳрат дар ниҳоят ӯро дар солҳои баъдии ҳаёташ ба Исфаҳон — пойтахти нави Сафавиён дар замони ҳукмронии Шоҳ Аббос — кашонд.

Хусусияти хоси кори Мир-Имод дар назокат ва ҳамоҳангии осораш нуҳуфта буд — яъне равонии пайвасти ҳарфҳо, ки бисёриҳо онро қуллаи камолоти хаттотии настаълиқ медонанд. Дар тӯли тақрибан чаҳор қарн, хаттотон...

Муддате навиштани зебо бо пайравӣ аз сабки Мир муродиф буд. Онҳое, ки дар ин роҳ муваффақ мешуданд, унвонҳое чун «Мири дувум» ё «Мири севум»-ро касб мекарданд. Бархе ҳатто осори худро бо номи «Мир-Имод-ул-Ҳасанӣ» имзо мекарданд, ки ин худ нишонаи таъсири пойдори номи ӯ дар миёни хаттотони баъдӣ аст.

Гарчанде Мир-Имод ҳамчунон маъруфтарин хаттоти Қазвин маҳсуб мешавад, аммо мероси хаттотии ин шаҳр решаҳои хеле амиқтар дорад.

Аз чеҳраҳои барҷастаи ин шаҳр метавон ба Мирзо Муҳаммадҳусайни Имод-ул-Куттоби Қазвинӣ ва Мирзо Муҳаммадалии Хиёраҷии Қазвинӣ ишора кард; нафари охирин нахустин хаттотест, ки ибораи арабии «Бисмиллоҳ»-ро дар шакли парранда тасвир кардааст.

Ба онҳо Абдулмаҷиди Толиқонӣ — устоди хатти «Шикастаи настаълиқ», ки беш аз як аср пас аз Мир Имод зиндагӣ мекард — ва Маликмуҳаммади Қазвинӣ, ки дар замони ҳукмронии Фатҳалӣ Шоҳи Қоҷор санъати хушнависии ороиширо ба сатҳи баландтар бардошт, ҳамроҳ мешаванд.

Ба гуфтаи хушнависи собиқадор Аҳмад Пилечии Қазвинӣ — ки омӯзиши худро соли 1975 зери назари устодоне чун Сайид Алӣ Рафеӣ ва Абулҳасани Муҳассиси Мусташарӣ оғоз кардааст — ҳеҷ шаҳри дигари Эрон наметавонад мисли Қазвин иддао кунад, ки зодгоҳи се чеҳраи барҷаста дар се шохаи асосии ин ҳунар аст: Мир Имод дар хатти «Настаълиқ», Толиқонӣ дар «Шикастаи настаълиқ» ва Маликмуҳаммад дар хушнависии ороишӣ.

Ӯ таъкид мекунад: «Маҳз ба ҳамин сабаб мардум бе ҳеҷ тардид Қазвинро пойтахти ҳунари хушнависӣ медонанд».

Суннати зинда

Суннати хушнависии Қазвин то имрӯз идома дорад ва тавассути муассисаҳо, устодон ва таваҷҷуҳи доимии наслҳои ҷавон ҳифз мешавад.

Анҷумани хушнависони Қазвин курсҳои омӯзишӣ, намоишгоҳҳо ва ҷаласаҳои пажӯҳиширо ташкил медиҳад, ки усулҳои анъанавиро зинда нигоҳ медоранд.

Ин шаҳр инчунин аз лиҳози шумораи ҷавононе, ки ин ҳунарро меомӯзанд, дар сатҳи кишвар мавқеи пешсаф дорад; бисёре аз онҳо бо ин ҳунар дар давраи мактабхонӣ шинос мешаванд, зеро машқи хушнависӣ қисми муқаррарии таълими фарҳангӣ маҳсуб меёбад.

Масҷидҳо, мадрасаҳо ва корвонсаройҳои таърихии шаҳр ин суннатро берун аз синфхона тақвият медиҳанд. Деворҳо ва тоқҳои онҳо бо навиштаҷоти хушнависӣ оро ёфтаанд ва ба ҳунармандони ҷавон имкон медиҳанд, ки хатҳои асили таърихиро танҳо бо сайругашт дар шаҳр омӯзанд. Аҳамияти додашуда ба ҳусни хат реша дар суннати васеътари эронӣ ва исломӣ дорад. Ҳадисе, ки ба Имом Алӣ (а) нисбат дода мешавад, хушнависии зеборо «яке аз калидҳои рӯзгор» (василаи таъмини ризқу рӯзӣ) тавсиф мекунад, ки ин нишондиҳандаи арзиши деринаи марбут ба маҳорат ва интизоми навиштан аст.

Ин эҳтиром имрӯз низ дар Қазвин, ки дар он хушнависӣ таълим дода мешавад, машқ мегардад ва ба намоиш гузошта мешавад, баръало мушоҳида мешавад. Усулҳои анъанавӣ дар баробари сабкҳои навтар интиқол дода мешаванд, ки ин боиси зинда нигоҳ доштани анъанаи хаттотии шаҳр ва таъмини он мегардад, ки хаттотӣ ҳамчун ҷузъи муҳими ҳаёти фарҳангии Қазвин боқӣ монад.