د لرغون کوټ سیل (د شاهرو ښارسیل)

د تهران د پښتوخپرونې خوږو مینه والو په دې شیبوکې دلرغون کوټ دسیل نومې لړۍ له ننني څلورپنځوسم مطلب سره ستاسو په خدمت  یوو،هیله  ده  په دغه مطلب کې چې د سمنان ولایت په سیل ځوو،او ددغه ولایت د مرکز شاهرود  ښکلي ولسوالۍ سره بلدیږو،  له مونږ سره ووسئ .

  خوږو دوستانو  د سمنان ولایت مرکز شاهرود ښار دسمندر له سطحې څخه په یو زر درې سوه اتیا میټره لوړوالي سره ، ددغه ولایت یو تر ټولو پراخ او  پرنفوسه ښار دی .وئیل کیږي ،د شاهرود ښار لومړنی مرکز  د  شاهرود ستر  سین  په  شاوخوا کې بڼه موندلې چې  ددغه سین  په اساس سیمه  شاهرود  نومول شوي ده .شاهرود خاصو جغرافیائي شرائطو او د البرز غرونو دلړۍ  او د دښتو لرونکي ټاټوبو په لمن کې  له ډول ډول آب وهواا برخمن  دی . چې  ددغه ښار  په آب وهوا کې  د ډير ډولوالي لامل شوی . او د مختلفو کرهڼيزو محصولاتو پر تولیداتو سربیره په معدني موادو کې  هم د ډولوالي سبب شوی  دی . دغه سیمه چې د ایران دډبرینو کاڼو یو قطب شمیرل کیږي ، د ګچ ،  پيتل یا زیّړ، او د ډيرو ښکلو کاڼو مختلف ډولونه هم لري .په ټول کې شاهرود ، د کم پیداکیدونکو ځنګلي حیواناتویا ځناورو په ډولونو  او له ترټولوسترو ساتل شوو سیمو سره یخه  آب و هوا لري .  په دغه ښار کې ښکلي ځنګلي پارکونه او باغونه ، او  ډيرې په زړه پورې یخه   اوساړه   هوا او یخ موسم  لري .  دغه ښار  تل  دتحارتي کاروانونو لپاره تل  یوه ډ اډمنه لاره حسیابیږي او په بله معنا،  د  خراسان ،تهران ، مازندران او  دایران دمرکزي  ولایتونو پخوانۍ څلور لاری حسابیږي .

               شاهرود  د قاجار په پړاؤ کې د ایران دیوه مهم تجارتي قطب په توګه حسابیدشوی دی .په ۱۲۳۸قمری کال کې ، یوه انګریز تاجر او سیل کوکي جمیز بیلی فریزر شاهرود یو آباد ښار معرفي کړی او وئیلي ئې دي ،؛  د شاهرود بازار  له  هر اړخه د ژوند ضروریات تامینوي  او  په دغه ښار کې هرډول شیان موندل کیدلی شي . شاهرود  ډير میوه دار باغونه او ښیرازه مځکې  او  دخرماؤ باغونه  لري .  ددغه ښار په شاوخوا کې  هم ډير پرنفوسه کلي  هم شته دي . 

 هوتم شینډنر  هم د خراسان په سفرنامې کې ددغه ښار دبازار او تجارت  د رونټیا او زیاتیدونکي آبادۍ په باب خبرې کړي او  د شاهرود په اړه ئې لیکلي دي ، ډیر تاجران لري  او ددوي معامله دا ده چې  له خراسانه ، مالوچ ،وریښم  او  پيتل یا مس  او ګوګړ یا سلفر  به اخستل او په اروس ولایت باندې  به ئې خرڅول  او په بدل کې به ئې ورځیني وسپنه ، بوره و دماهوت چاي ، ټوکر یا کپړه راوړله .باغونو دښآر ګیرچاپیره  دشنه کمربندي  جوړه کړې ده .  هرې خوا ته چې کورې ،  نو شنه  او له صفا ډک باغونه لیدل کیږي .

له شاهروده  ترلاسه شوي ، تاریخي  او ارزښتمند آثارو کې  له میلاده   پنځه زره پنځه کاله مخکې  پړاؤ سره  اړونده د چخماق د کاڼو څوکه ، له اوه زره کاله مخکې پړاؤ سره  اړونده دخوریان لوړه څوکه ، درې زره کاله مخکې پړاؤ سره اړونده  دشاهرود ښار  دبولوار لوړه څوکه ،  په تیرو وختونو کې د دغه ټاټوبي د خلکو دپخواني  تمدن او کلتور پخوانۍ او په زړه پورې  آثار لري ، دغه تاریخي آثارو د شاهرود سیمې  ارزښت او تاریخ لازیات په زړه پورې کړی او  وئيل کیږي،ځيني ترلاسه شوي تاریخي آثار دشاهرود ښار په میوزیّم کې ساتل کیږي . مناسبه ده چې  دشاهرود میوزیم ته یو چکر ووهو .

              د شاهرود میوزیم  په دوو برخو ،یعني د مردم شناسۍ او دوهمه برخه هم د  لرغون پيژندنې ده . په لرغون پيژندنې  برخې کې  چې د ودانۍ په لومړني پوړ کې  واقع ده ، د چخماق  دکاڼو، دحصار لوړې ، خوریان لوړې  او بلوار لوړې او همداراز داسلامی پړاؤ  آثار   له زرګونو کلونو مخکې سره اړونده آثار دخلکو نندارې ته وړاندې شوي دي . په دغو آثارو کې د خټينو شیانو، برنز  او د شیشې لوخي شامل دي .

د شاهرود دمیوزیم د مردم شناسائۍ په برخې کې  چې د ودانۍ په دوهم پوړ کې واقع دی  او  په شاهرود کې  داوسیدونکو قومونو او خلکو له ژوند  او دمالدارۍ او کرهڼيزو چارو په څیر  د حرفه اي نندارتون  سره اړوندده شیان او آثار نندارې ته وړاندې شوي دي .  همداراز په  غُرفو کې  ددغو سندونو   او د سیمې دخلکو دقالیو او  د شیانو   نندارې ته وړاندې کول په ډير ښه او ښکلي ترتیب سره کیښودل شوي دي ،  او دغه راز د تعزئې  او تیټر په بڼه د آثار هم په دغې برخې کې نندارې ته وړاندې شوي دي چې  ګواکې د سیمې د خلکو داعتقادي لیدتوګو یو اړخ   ئې نندارې ته وړاندې کړی دی .

 دشاهرود یو بل تاریخي اثر ،  ددغه ښار جامع جومات  دی ، چې  مخینه ئې  ایلخاني پړاؤ ته ګرځي . دغه جومات  دپه یوه هال مشتمل دی او یو صحن ، دوه فرعي هالونه ،  او د اوبو یوه زیرمه  لري . دجومات چت په ګنبد یا ګنبسۍ  په ایراني سټایل سره جوړ شوي دي  او یوه وخت  په جومات کې هم څلور  محرابونه   وو.  د جومات په اصلی ودانۍ کې په نوي پړاؤنو کې ډير بدلونونه رامینځةشوي دي ، په  دې توګه چې د  لومړنۍ ودانۍ  څه خاص برخې په هماغه بڼه نه دي پاتې او زیاتره بڼې ئې نوي شوي دي . دشاهرود جامع جومات  په ۱۳۷۶لمریز کال کې   د۱۷۵۶ شمارې  سره د ایران دیوه ملی اثر په  توګه ثبت شوی دی .

دوستانو مناسبه ده چې پوهه شئ ،  شاهرود ولسوالۍ  دجاذبو له نظره یو شمیر خاص طبیعي   ارزښتمن  ځایونه لري ، چې  د وخت محدودیّت ته په پام سره ، یوازې د ابر ځنګل  مشهورې سیمې یو شمیر طبیعي  جاذبو مو خبروو .

 که دشاهرود ښار څخه  د شمال ختیځ په لور په پنځوس کلومیټرۍ کې حرکت وکړو ، نو  له یوې فاصلې وروسته  له یوې کږې وږې لارې په تیریدو سره  د ابر نومې ځنګل ته رسیږو . دغه ځنګل دشاهرود  په سترې لارې کې   دګلستان ولایت آزاد شهر ته  او ابر کلي ته تیریږي  او   دایران د شمال دشنو ځنګلونو دوام  دی .  دې ته په  پام سره چې  غالبا  ددغه ځنګل فضا  کې زیاتره وریّځ وي ، په ابر ځنګل مشهوره  ده . ابر نومې ځنګل په پنځه دیرش هیکټره مځکې پراخوالي سره ، د نړۍ  دهیرکاني ځنګلونو  تر ټولو وروستۍ پاتې برخه  شمیرل کیږي .  دغه ځنګل  په درو دلیلونو سره نړیوال شهرت لري . لومړی دا چې  دهیرکاني لرغوني ځنګل یوه برخه  ده  او بې مخینې درملیز بوټي  پکې  ترسترګو کیږي . دوهم دلیل ئې ددغې موقعیّت سره اړونده  دی ، یعني د  دوو  ځنګلی اونیمه صحرائي   سیمې اکو سسټم  ترمینځ  ده . په دې توګه چې  ددغې برخې په ځنګلونو کې د  سترو پاڼو لرونکو ونو ترڅنګ د ازغنې پاڼې لرونکي ونې هم ترسترګو کیږي ، چې دا چاره  د  ځناورو او حیواناتو په ژوند هم یو ډ ول اغیزې شیندي  او  دځناؤرو  له شره پاتې شوې ده .دریم دلیل  ئې  ددې خاصې جغرافیا په خاطر دی ، په دې توګه چې    دلوړې    ارتفاع او ټيټې سوئې دوې  سیمې دیوې بلې تر څنګ  واقع دي . نو ځکه  په دغې سیمې کې د وریّځو   دسمندر د جوړیدا شاهدان  یوو ، چې  په دنیا کې ډيره کم ساري پيښه حسابیږي . د ځنګل او وریځو  یو ځاي کیدا ډيره په زړه پورې منظره نندارې ته وړاندې کوي  چې  هر یو سیلانی  ئې په لیدو حیرانه کیږي .  او په همدې خاطر دغه سیمه هم ،  د ۱۳۹۸لمریز کال په سلواغې  میاشت کې د ټوریزم او فرهنګي میراث د ادارې په وسیله  د ایران د طبیعي میراث په لیسټ کې  ورزیاته شوې ده

(سیماب)

***********************************************