Ибн Сино шаҳид Инқилоб раҳбарининг сўзларида

Ҳар йили Эронда шаҳривар ойининг биринчи куни машҳур эронлик ҳаким ва донишманд Ибн Синони ёд этиш куни билан бир вақтда Шифокорлар куни сифатида нишонланади. Шу муносабат билан ушбу дастурда Эроннинг буюк олими Ибн Синонинг ўрни ва аҳамиятини Инқилоб раҳбарининг баёнотлари нуқтаи назаридан кўриб чиқамиз.

«Ибн Сино — Ғарб тарихининг қоронғу тунларида цивилизация яратган қуёш»

Имом шаҳид Хоманаий нигоҳида, Ибн Сино нафақат ўтган асрларга мансуб буюк олим, балки «миллий ўзлик кўрсаткичи» ва «Эрон-Ислом цивилизациясининг ҳақлигини тасдиқловчи ҳужжат» ҳисобланади. Оятуллоҳ Хоманаий тарихга чуқур ва аниқ назар билан қараб, Ибн Синони Эрон «жаҳон илм-фанининг қутби» бўлган даврнинг байроқдори сифатида баҳолайдилар; айни пайтда Европа ўрта асрларнинг энг қоронғу даврини бошдан кечираётган эди.

У кишининг фикрича, Ибн Синонинг биз учун аҳамияти фақат «музейдаги фахр» билан чекланмайди, балки бир қатор стратегик сабоқларни ҳам ўз ичига олади:

1. Тарихнинг бузиб кўрсатилган талқинини рад этиш:У киши доимо илм-фан тарихини ғарбликлар ёзгани ва ўзларининг жаҳолатга тўла даврини — яъни ўрта асрларни — бўрттириб кўрсатиш, Шарқнинг илмий тараққиёти ва порлоқ ютуқларини эса эътибордан четда қолдириш орқали тарихнинг бузиб кўрсатилган манзарасини яратишга уринганларига урғу берадилар. У кишининг нуқтаи назарича, Ибн Синони танитиш йўқотилган миллий ўзликни қайта тиклашга қаратилган **«тушунтириш жиҳоди»**нинг бир қисмидир.

2. «Исломий комиллик» намунаси:Раҳбар Ибн Сино тиббиёт ва фалсафа соҳаларидаги ихтисосидан ташқари, «диний олим» ва «ориф» ҳам бўлганига алоҳида урғу берадилар. Бу қараш динсиз оқимлар томонидан илгари суриладиган «илм ва дин» ўртасидаги сунъий қарама-қаршиликни рад этади ҳамда ақл-заковати илоҳий маърифатга хизмат қиладиган «исломий мезонларга мос инсон» намунасини тақдим этади.

3. «Маҳрумлик»дан «илмий нуфуз»га:У кишининг устоз Шарафкандий томонидан «Қонун» асарининг таржима қилинишига кўрсатган эътибори фақат маданий қўллаб-қувватлаш эмас, балки «миллий қадр-қиммат» рамзи ҳам эди. Бир мамлакат жаҳон тиббиётининг асосий манбаларидан бири бўлган «Қонун» асарига эга бўла туриб, унинг ўз халқи форсий таржимасидан маҳрум бўлгани, айни пайтда ғарбликлар ундан аввалроқ фойдалангани — бартараф этилиши лозим бўлган **«тарихий ғафлат»**дир. Бу камчиликни фаол ва жонли илмий ҳаракат орқали қоплаш зарур.

4. Миллий даҳоларни тарбиялаш салоҳияти:Имом шаҳид «биз даҳо етиштириш қобилиятига эгамиз», дея таъкидлар эканлар, Ибн Синони такрорланмас истисно эмас, балки бугунги ёшлар ҳам «замонавий имкониятлар» ва «юксак ғайрат» билан эриша оладиган юксак чўққи сифатида баҳолайдилар.

Ибн Сино шаҳид Имом Хоманаий баёнотларида

Абуалий ҳикматини Ғарб фалсафаси гегемониясига қарши дунё миқёсида кенг ёйиш

Сизларнинг ўн йиллик, йигирма йиллик ва эллик йиллик истиқбол ҳақида ўйлаётганингиз жуда яхши. Менинг фикримча, узоқ муддатли истиқбол дунёда ислом фалсафаси дискурси ва тафаккурини кенг ёйишдан иборат бўлиши керак; мақсадни шунга қаратинглар.

Бугун мутлақо бундай эмас, аксинча, вазият бунинг тескарисидир. Масалан, бугун Эрондаги университет ва илмий муҳитларда Кант фалсафаси Абуалий Сино фалсафасига нисбатан анча кенг тарқалган ва машҳур. Яъни инсоният тарихи минг йилдан буён номи билан боғлиқ бўлган, бундай буюкликка эга Ибн Синонинг ҳикмати ва фалсафий тафаккури бизнинг университетларимизда, масалан, Кантнинг фалсафий қарашлари ҳақидаги асарлар каби даражада танилмаган.

Биз шуни мақсад қилиб қўйишимиз керакки, ислом фалсафаси тафаккури дунёда мустақил фалсафий дискурс сифатида тан олинсин, университетларда кенг ўрганилсин, жаҳон мутафаккирлари ундан хабардор бўлсин, у ҳақда баҳс-мунозаралар олиб борилсин, танқид ва таҳлил қилинсин ҳамда илмий журналларда ёритилсин.

Албатта, бу иш сизларнинг халқаро миқёсда фаолият олиб боришингизга боғлиқ. Ҳозиргина жаноблардан бири айтганидек, бизда бундай халқаро фаолият ҳозирча мавжуд эмас.

Исломий ҳикмат олий мажлиси аъзолари билан учрашувдаги баёнотлар

Тарихнинг қоронғу асрларида Эроннинг ёрқин цивилизацион мероси

Мамлакатимиз ана шундай бой тарихий ва илмий тажрибага, бизга мерос бўлиб қолган улкан илмий ва фикрий захираларга эга. Дунё жаҳолат ва ғафлат даврини бошдан кечираётган бир пайтда мамлакатимиз Ибн Сино, Муҳаммад ибн Закариё, Форобий, Хожа Насириддин Тусий каби буюк олимларни тарбиялаган. Бу буюк зотлар инсоният жаҳолатда бўлган даврга — ўрта асрларга мансубдир. Ўша даврда дунёда илм-фандан дарак ҳам, илм зиёсидан нишона ҳам йўқ эди. Шундай улкан салоҳият ва истеъдодга эга бўлган мамлакат ана шу мамлакатдир.

Бир гуруҳ истеъдодли ва илмий соҳадаги сараланганлар билан учрашувдаги баёнотлар

Шаҳид Имомнинг Ибн Синонинг «Қонун» асарини таржима қилишга бўлган эътибори

Минг йил давомида эронлик олим томонидан араб тилида ёзилган ва асрлар давомида дунёнинг йирик тиббиёт университетларида фойдаланиб келинган «Қонун» асари форс тилига таржима қилинмаган эди. Менга маълум эдики, ҳатто яқин даврларгача, масалан, тахминан юз йил аввалга қадар Европа мамлакатларининг тиббиёт мактабларида «Қонун» асосий манбалардан бири сифатида ўқитилган ва Европа тилларига таржима қилинган эди. Аммо форс тилида сўзлашувчи халқ Ибн Синонинг «Қонун» асарини ўз тилида ўқиш имкониятидан маҳрум эди!

Президентлик давримнинг ўрталарида бу масалага эътибор қаратдим: «Нега биз «Қонун»ни таржима қилмадик?» — деб ўйладим. Бир гуруҳ кишиларни чақириб, уларга: «Келинглар, ғайрат қилиб, «Қонун»ни таржима қилайлик», дедим. Тегишли қарор қабул қилинди ва улар бу ишни амалга оширишга киришдилар.

Курдистон вилоятининг сараланган кишилари билан учрашувдаги баёнотлар

Устоз Шарафкандийнинг «Қонун» таржимасига берилган юксак баҳо

Менга бу китоб таржима қилингани ҳақида хабар беришди. Менимча, китоб қарийб саккиз жилддан иборат эди. Марҳум Ҳажжорнинг китобини олиб келишди. Китобни ўқиб чиқдим — албатта, биз тиббиёт соҳасида мутахассис эмасмиз ва бу китобни «Қонун»нинг арабча матни билан солиштириб ҳам чиқмадим. Аммо шунга амин бўлдимки, бу китобни ўқиган ҳар қандай инсон, ҳақиқат ва инсоф юзасидан, ушбу гўзал насрнинг мустаҳкамлиги ва пухталиги олдида бош эгиши табиий.

Таржима жуда яхши амалга оширилган.

Марҳум Абдураҳмон Шарафкандий (Ҳажжор) ҳақида дўстларимиз ҳам таъкидлаб ўтдилар. У ҳақиқатан ҳам жуда катта ишни амалга оширган. Ибн Синонинг «Қонун» асарини таржима қилиш — мураккаб, кўп қиррали ва ниҳоятда қимматли меҳнатдир.

Курдистон вилоятининг сараланган кишилари билан учрашувдаги баёнотлар

Европадаги қоронғу асрлар мусулмон ва эронлик олимларнинг илмий тараққиёти авжига тўғри келган

Ҳижрий тўртинчи ва бешинчи асрларда — яъни милодий X ва XI асрларда, Европада ўрта асрлар, бошқача айтганда, мутлақ жаҳолат даври ҳукм сурган бир пайтда, бизда Ибн Сино бор эди, Муҳаммад ибн Закариё Розий бор эди.

Европаликлар ўтмишга назар ташлаганларида, бутун дунё ўрта асрларда яшаган, деб ўйлайдилар! Тарихни ҳам улар ёзган! Афсуски, уларнинг тарих китоблари мамлакатимизда ҳам таржима қилиниб, кенг тарқатилган.

Европанинг ўрта асрлари — ниҳоятда зулмат, қоронғулик ва илмсизлик ҳукм сурган давр эди. Айнан шу даврда бизда Форобий, Ибн Сино ва Хоразмий каби буюк алломалар яшаган. Қаранг, улар ўртасидаги фарқ нақадар катта!

Ёш истеъдодлар билан учрашувдаги баёнотлар

Ибн Синонинг «Қонун» асари: французча таржима форсий таржимадан олдин пайдо бўлган ва тарихий ғафлатни бартараф этиш

Сизлар шуни билингки, тиббиётга оид Ибн Синонинг «Қонун» асари бундан атиги ўн-ўн беш йил олдин — мен президентлик лавозимида бўлган давримда — форс тилига таржима қилинган!

Мен бу масалани кузатиб бордим, айрим кишиларни бу ишга масъул қилдим. Кейин эшитдимки, қалами ўткир ва нозик дидли курд таржимон бу асарни форс тилига таржима қилган ва бугун унинг форсий таржимаси мавжуд.

У пайтга қадар «Қонун» араб тилида ёзилган эди — Ибн Сино бу китобни араб тилида ёзган — ва форс тилига таржима қилинмаган эди. Ҳолбуки, ундан бир неча юз йил аввал француз тилига таржима қилинган эди! Яъни бу китобга эҳтиёж сезганлар уни ўз юртларига олиб бориб, таржима қилган эдилар.

Ёш истеъдодлар билан учрашувдаги баёнотлар

Илм чўққисидан мажбурий қолоқликкача: «ўрта асрлар» тушунчасидаги тарихий чалкашлик

Ғарбнинг замонавий билим ва илм-фанига олиб борувчи йўл Эронда очилганидан кейин, хиёнаткор ва ғафлатда қолган кимсаларнинг ҳаракатлари туфайли бу халқнинг ортда қолиши ва тараққий этмаслигига сабаб бўлган шароит юзага келди.

Йиллар, ҳатто асрлар давомида халқимиз илм-фаннинг энг юксак чўққисида турган. Ўша даврда дунёнинг ҳеч бир жойида илм-фан бунчалик ёрқин тараққий этмаган эди.

Сизлар «ўрта асрлар — қоронғулик ва зулмат асрлари» бўлганини эшитгансиз. Бугун ҳам европаликлар бирор халқни камситмоқчи ёки унинг нотўғри эканини исботламоқчи бўлсалар, «улар ўрта асрлардагидек фикрлайди», дейишади!

Ўрта асрлар — Европа халқларининг жаҳолат ва зулмат асрларидир. Айнан шу давр Эрон ва исломий мамлакатларда илм-фан юксалган даврга тўғри келади.

Ибн Сино, Абу Райҳон Беруний, Муҳаммад ибн Закариё Розий, буюк астроном ва математик Умар Хайём ҳамда биздаги буюк адабиётшунослар, табиий фанлар соҳасидаги буюк олимлар, энг йирик математиклар, астрономлар ва шифокорлар — бугун уларнинг илмий мероси бутун дунёда эътироф этилган — айнан Европанинг ўрта асрлари даврида яшаб ижод қилганлар.

Ҳавза ва университет бирлиги куни муносабати билан бир гуруҳ талабалар ва толиблар билан учрашувдаги баёнотлар

Ислом динининг илмий уйғониш ва Ибн Сино каби диний олимларни тарбиялашдаги марказий ўрни

Баъзилар нотўғри равишда «илмга интилиш» диндорлик билан мос келмайди, деб ўйлайдилар.

Сўнгги бир неча йил давомида муайян сиёсий мақсадларга эга бўлган, биз уларни таниган айрим кишилар — балки кўпчилик уларнинг қандай мақсадларни кўзлаётганини билмас, аммо биз инсонларни уларнинг ўтмишидан яхшироқ танишимиз туфайли бундай ниятларни тезроқ пайқаймиз — ва эҳтимол, сиёсий мақсади бўлмаган, аммо шунчаки бошқаларни бу йўлга ундаётган айрим шахслар жамиятимизда бугун кенг тарқалган диндорлик илмга интилишга зид, деган тушунчани сингдиришга уринмоқдалар.

Улар қаттиқ адашмоқдалар! Бу иккиси ўртасида ҳеч қандай зиддият йўқ. Чунки биз бугун тарафдори бўлган Ислом дини — инқилоб қиладиган дин, майдонларга жангчиларни тайёрлайдиган дин ва илм-фанга даъват этадиган диндир.

Мусулмонлар бир неча аср давомида дунёда илм машъаласини қўлларида тутиб туришга муваффақ бўлганларининг асосий сабаби ҳам Исломнинг илм ва билимга берган эътиборидир.

Бизнинг Ибн Синомиз ҳам худди шундай эди. Ибн Синонинг ўзи ҳам диний олим бўлган; ҳатто муайян маънода у ориф ҳам эди.

...Шайх Баҳоий даврига келиб, диний илмлар муайян диний-руҳоний касбий тизим ва йўналишга тушиб қолган эди. Илгариги даврларда бундай тор ихтисослашган тизим мавжуд бўлмаган. Бир руҳоний бир вақтнинг ўзида барча илмларни эгаллаган олим бўлган. Ибн Синонинг ўзи каби: унинг фалсафа бўйича ҳам шогирдлари, тиббиёт бўйича ҳам шогирдлари бўлган.

Ибн Сино — тарғибот бўрони таъсир қила олмайдиган ҳақиқат

Буюк сиймоларни тарих хотирасидан ўчириб ташлаб бўлмайди. Биз учун муҳим бўлган жиҳат ҳам шунда. Буюк сиймоларни на ўчириш, на бузиб кўрсатиш мумкин.

Албатта, мухолифларнинг тарғиботи буюк сиймоларни салбий кўринишда талқин қилиши мумкин. Зеро, тобора замонавийлашиб, такомиллашиб ва янги воситалар билан жиҳозланиб бораётган тарғибот воситалари кечани кундуз, кундузни эса кеча қилиб кўрсатиши, ҳатто буюк ва нурли шахслар ҳақида ҳам ёлғон тўқиши мумкин.

Аммо бу — сув юзидаги кўпик, холос. Бу Қуръонда айтилганидек: «Аммо кўпик эса йўқ бўлиб кетади».

Қуёш булутлар остида абадий қолиб кетмайди.

Ибн Сино ва Шайх Тусий ўз давридан минг йил ўтганидан кейин ҳам бугун ўзларини баланд ва равшан овоз билан намоён эта оладилар. Уларнинг шахсиятини ўчириб бўлмайди, тарих хотирасидан чиқариб ташлаб бўлмайди ва уларни бузиб кўрсатиш ҳам мумкин эмас.