Վերլուծություն- Ինչո՞ւ է Իրանը ձգտում ստեղծել տարածաշրջանային անվտանգության նոր համակարգ
Արևմտյան Ասիայում «նոր և տեղական անվտանգության համակարգի» ձևավորման անհրաժեշտության մասին Մոհամմադ Բաղեր Ղալիբաֆի հայտարարությունը վկայում է տարածաշրջանային կարգի փոփոխությունների նկատմամբ Իրանի ռազմավարական մոտեցման մասին։
Թեհրանի այս մոտեցումը հիմնված է տարածաշրջանի երկրների՝ անվտանգության հարցերում արտատարածաշրջանային ուժերից կախվածությունը նվազեցնելու և կայունության ապահովման գործում տեղական դերակատարների դերն ամրապնդելու գաղափարի վրա։ Իրանի գնահատմամբ՝ վերջին մի քանի տասնամյակների փորձը ցույց է տվել, որ օտարերկրյա ուժերի ներկայությունը ոչ միայն չի ապահովել կայուն անվտանգություն, այլև որոշ դեպքերում հանգեցրել է ճգնաժամերի և տարածաշրջանային մրցակցության սրմանը։
Pars Today-ի հաղորդմամբ՝ Ղալիբաֆը, արձագանքելով Չինաստանի նախագահ Սի Ծինփինի՝ ընդհանուր անվտանգության ամրապնդման անհրաժեշտության մասին հայտարարությանը, նշել է, որ տարածաշրջանի երկրները պետք է իրենց ապագան կերտեն սեփական ուժերով, իսկ իրական կայունությունը հնարավոր է ապահովել միայն անվտանգության նոր և տեղական ճարտարապետության ստեղծման միջոցով։ Այս դիրքորոշումը ցույց է տալիս, որ Թեհրանը Չինաստանի անվտանգության հայեցակարգում ընդհանուր հենք է տեսնում տարածաշրջանային նոր կարգի գաղափարը առաջ մղելու համար և պատրաստ է այս ուղղությամբ ավելի ակտիվ դեր ստանձնել։
Իրանի արտաքին քաղաքականության մեջ տեղական անվտանգության հայեցակարգը ենթադրում է, որ տարածաշրջանի երկրները պետք է իրենց անվտանգության ապահովման հիմնական պատասխանատվությունը վերցնեն իրենց վրա, իսկ տարաձայնությունները հնարավորինս կարգավորվեն առանց արտաքին ուժերի միջամտության։ Այս մոտեցումը հակադրվում է Արևմտյան Ասիայում անվտանգության ավանդական մոդելին, որը վերջին տասնամյակների ընթացքում հիմնված է եղել ԱՄՆ-ի և այլ արտատարածաշրջանային ուժերի ռազմական ներկայության վրա։
Վերջին տարիներին Չինաստանը նույնպես փորձել է համաշխարհային հարաբերություններում իր դերի վերաբերյալ այլընտրանքային պատկերացում առաջադրել։ Պեկինը, առաջ քաշելով ընդհանուր անվտանգության հայեցակարգը, շեշտում է, որ մի երկրի անվտանգությունը չպետք է ապահովվի մյուս երկրների համար անապահովություն ստեղծելու հաշվին։ Իրանի և Չինաստանի մոտեցումների այս հայեցակարգային ընդհանրությունը կարող է հիմք ստեղծել քաղաքական և տնտեսական համագործակցության ընդլայնման համար, թեև երկու երկրների շահերը բոլոր հարցերում չեն համընկնում։
Սակայն «նոր անվտանգության ճարտարապետությունը» չի նշանակում պարզապես դաշինքի կամ ռազմական պայմանագրի ստեղծում։ Այն կարող է ներառել երկխոսության, վստահության ձևավորման, ճգնաժամերի կառավարման, ահաբեկչության դեմ պայքարի, էներգետիկայի և նավագնացության անվտանգության ապահովման, ինչպես նաև սպառազինությունների վերահսկման տարբեր մեխանիզմներ։ Դրա իրագործումն անհնար կլինի առանց տարածաշրջանի հիմնական ուժերի, հատկապես Պարսից ծոցի երկրների մասնակցության։
Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի Իրանի հարաբերությունների բարելավումը մի շարք արաբական երկրների հետ։ Որքան խորանա տարածաշրջանային ուժերի միջև երկխոսությունն ու համագործակցությունը, այնքան կմեծանա նաև արտաքին ուժերից անկախ անվտանգության մեխանիզմների ձևավորման հնարավորությունը։ Միևնույն ժամանակ, քաղաքական տարաձայնությունները, աշխարհաքաղաքական մրցակցությունն ու պատմական անվստահությունը շարունակում են մնալ լուրջ խոչընդոտներ։
Ղալիբաֆի եզրափակիչ՝ «Իրանը պատրաստ է» արտահայտությունը ևս հստակ ուղերձ է պարունակում։ Թեհրանը չի ցանկանում պարզապես քննադատել գործող անվտանգության համակարգը, այլ փորձում է իրեն ներկայացնել որպես ապագա կարգի ձևավորման գործում ազդեցիկ դերակատարներից մեկը։ Եթե այս գաղափարը ուղեկցվի գործնական նախաձեռնություններով, երկխոսությամբ և վստահության ձևավորմամբ, այն կարող է հիմք դառնալ տարածաշրջանային անվտանգության նոր մոդելի համար։ Հակառակ դեպքում կա վտանգ, որ «տեղական անվտանգությունը» ևս կմնա քաղաքական կարգախոսի մակարդակում։
Ղալիբաֆի խոսքերի կարևորությունն, ըստ էության, հենց այս գաղափարը տարածաշրջանային օրակարգի վերածելու փորձի մեջ է։ Այդ օրակարգը կարող է ավելի ընդգծված դարձնել Իրանի, արաբական երկրների և Չինաստանի դերը Արևմտյան Ասիայի ապագա անվտանգության համակարգում։