Այս հաղորդման ընթացքում խոսելու ենք Իրանում կաշվի արդյունաբերության մասին:

Կաշվեգործությունը աշխարհի ամենահին արդյունաբերություններից մեկն է: Պատմական բացահայտումների համաձայն, նախամարդը բնական գործոնների, այդ թվում ցրտից ու տապից  պաշտպանվելու համար օգտագործում էր տարբեր կենդանիների մորթին: Ժամանակի ընթացքում մարդը սովորեց, թե ինչպես կարող է մի շարք քիմիական ու ֆիզիկական գործողությունների (մորթու մշակման) արդյունքում մորթին վերածել կաշվի և այն օգտագործել: Իրանի պես հինավուրց քաղաքակրթություն ունեցող երկրներում հայտնաբերված հնագիտական իրերը, այդ թվում հուշարձանները, պատմական բարձրաքանդակներն ու նկարչությունները ցույց են տալիս, որ մորթին ու կաշին լայն կիրառություն են ունեցել մարդկանց կենցաղում:

Իրանում կաշվի և մորթու արդյունաբերության երեք հազարամյա պատմությունը վկայում է այն մասին, որ Իրանցի աշխատավորներն ու արդյունաբերողները կաշին օգտագործում էին հատկապես կոշկի, կենդանիների սանձերի ու հանդերձանքի, ինչպես նաև ամանեղենի պատրաստման համար: Մի շարք աշխարհաշրջիկներ, այդ թվում՝ Էնգելբերտ Քեմփֆերը (1651-1716թթ.) և Ժան Շարդենը (1643-171322.), ովքեր Իրան էին այցելել Սեֆյանների ժամանակաշրջանում (1502-1722թթ.), իրենց ճամփորդությունների օրագրերում ակնարկել են Իրանում կաշվե շուկայի բարգավաճմանը և դրա հետ կապված աշխատանքներին: Ֆրանսիացի զբոսաշրջիկ Շարդենը Իրանցի վարպետներին ավելի հմուտ է համարել կաշվեգործության և մորթու մշակման գործում քան մյուս ազգերը: Իր ճամփորդական օրագրում հանգամանալից խոսել է իրանական Շագրենակաշվի մասին, որն այն ժամանակ՝ 1665թ. Իրանից արտահանվում էր Հնդկաստան և Մերձավոր Արևելք: Շագրենակաշին կաշվի մի տեսակ էր, որը Սեֆյանների իշխանության օրոք արտադրվում էր Թավրիզ քաղաքում: Կաշվի այս տեսակը հիմնականում կիրառվում էր կոշիկների, մասնավորապես երկարաճիտ կոշիկների պատրաստման համար, որոնք օգտագործվում էին Սեֆյանների ժամանակաշրջանի քաղաքական գործիչների ու հարուստ խավի կողմից: Կաշին օգտագործվում էր նաև իրանական ձեռարվեստի ասպարեզում: Կազմարարական արվեստը, կաշվի վրա պիրոգրաֆիան (գերտաքացած գործիքով նկարելու արվեստ) ու կաշվե խճանկարչությունը այն ձեռքի աշխատանքներից են, որոնցում կիրառվում է կաշին:

Իրանում կաշվեգործության ու մորթու մշակման արդյունաբերության պատմության ընթացքում, մի շարք քաղաքներ, այդ թվում Թավրիզը, Շիրազն ու Համադանը համարվել են որպես այդ արտադրանքի ստեղծման կենտրոններ:  Օրինակ՝ Ղաջարների իշխանության օրոք (1779-1925թթ.) Իրանի պատմության դարպասն ու իրանական պատմա-քաղաքակրթական մայրաքաղաքը համարվող Համադան քաղաքը մի տեսակ կաշու արտադրման կենտրոնն էր, որը հայտնի էր որպես «Համադանի կաշի»: Կաշվի այս տեսակը ձեռք էր բերվում գառան մորթուց: Ղաջարների ժամանակաշրջանում Իրանի բազմաթիվ քաղաքներից՝ Սպահանից, Թավրիզից և Համադանից կաշի ու մորթի էր արտահանվում դեպի Ռուսաստան, Օսմանյան կայսրություն և Հնդկաստան:

Ընդհանուր առմամբ, կաշին բաժանվում է թեթև, կիսածանր  և ծանր խմբերի: Թեթև կաշի է կոչվում կաշվի այն տեսակը, որը ձեռք է բերվում ոչխարի, այծի և ուլիկի պես կենդանիների մաշկից: Կաշվի այս տեսակը բավականին նուրբ ու բարակ է, այդ իսկ պատճառով այն կիրառվում է ձեռնոցների ու հագուստի, իսկ դրա որակյալ տեսակը՝ կոշիկների աստառի արտադրման ոլորտում: Կիսածանր կաշին ձեռք է բերվում կոկորդիլոսի պես կենդանիների մաշկից, որը հազվագյուտ ու թանկարժեք լինելու պատճառով կիրառվում է դեկորատիվ ու շքեղ արտադրանքների պատրաստման համար: Իսկ ծանր կաշին ձեռք է բերվում կովի, գոմեշի, հորթի, ուղտի և նմանատիպ կենդանիների մաշկից: Դիմացկունության ու ամրության պատճառով, կաշվի այս տեսակը օգտագործվում է կոշկի տակի ու երեսի, բարձր որակի ձեռքի պայուսակների ու գրպանի դրամապանակների, ինչպես նաև արդյունաբերական մեխանիզացիաների գոտիների պատրաստման համար: Քանի որ տարբեր կենդանիների մաշկի շարքում կովի մաշկն ավելի փափուկ է քան գոմեշինը, և ավելի հաստ է քան ոչխարի կաշին, ուստի ավելի հաճախ է կիրառվում կաշվեգործության մեջ:

Հարկավոր է նշել, որ թեև կաշվեգործությունը ունի ավելի հին պատմություն քան ջուլհակությունն ու մանածագործությունը, այդուհանդերձ մորթին կաշվի վերածելու տեխնիկան ու մեթոդը չեն փոխվել վերջին երկու հարյուրամյակի ընթացքում: Այս արդյունաբերության ակտիվիստները տարբեր փուլերի ընթացքում քիմիական նյութերի օգնությամբ տարբեր կենդանիների մաշկը դուրս են բերում իրենց նախնական վիճակից և վերածում կայուն ու չփչացող նյութի՝ կաշվի: Մորթին կաշվի վերածելու գործընթացում, որը կոչվում է դաբաղում, որպեսզի մաշկը վերադառնա իր բնական վիճակի, այն երեքից վեց օր պահում են ջրի մեջ, որպեսզի մաշկը աղազրկվի և վերացվի նրա չորային վիճակը: Լվանալուց հետո մաշկի ավելորդ մազերն ու մսերը վերացնելու նպատակով 3-10 օր պահում են հատուկ լուծույթում կամ կրի մեջ, որպեսզի կատարվի մաշկի խմորում: Նշված պայմաններում ուռչում է մաշկը և հեշտությամբ հեռացվում են մաշկի վրա առկա մազերը: Մաշկից հեռացնում են նաև ավելորդ մսերն ու ճարպը: Այնուհետև մաշկի փչացման գործոն հանդիսացող մաշկի ավելորդ սպիտակուցներից ձերբազատվելու, ինչպես նաև ցրտի ու տաքության հանդեպ մաշկի ճկունությունը, փափկությունն ու նրբությունը բարձրացնելու համար օգտագործվում են տարբեր լուծույթներ ու նյութեր, ինչպիսին ալունիտն է: Հաջորդ փուլը աղահարումն է, որը կատարվում է  կիրի միջոցով մաշկի վիճակը կայուն պահելու և փչանալուց խուսափելու համար: Այս փուլում մաշկը կոչվում է Սալամբուր: Ձեռք բերված Սալամբուրները դրվում են հատուկ ավազանների մեջ և դրանում ավելացնելով լուծույթ՝ ջրից ու գխտորից (կաղնի ծառի բուսական արտադրանք կամ ակացիայի ծառի կեղևի փոշի), ձգտում են երկու տասնօրյա ժամանակաշրջանում լուծույթը լիարժեք կերպով ներծծվի մաշկի մեջ: Այնուհետև դրանց չորացնում են: Ձեռք բերված կաշիները 2 օր պահում աղաջրի լուծույթում, որպեսզի աղը հետզհետե ներծծվի դրանց մեջ, ինչը կանխում է կաշվի փչացումը: Կաշիները կրկին չորացնում են արևի տակ: Այդ ընթացքում, երբ կաշիները կիսաչոր վիճակում են, հատուկ քարեր են տրորում կաշիների վրա և փորձում են կաշին զտել աղի բյուրեղներից, որպեսզի չորանալու արդյունքում այն չճաքի: Այնուհետև կաշիները դնում են արևի տակ, որպեսզի ամբողջովին չորանան: Այնուհետև կենդանական ճարպի միջոցով այն փափկացնում և հետո լվանում են: Հին ժամանակներում կաշին ներկելու համար հատուկ բույսերի խառնուրդից ձեռք էր բերվում նարնջագույն մի լուծույթ:

Ներկայումս տարբեր տեսակի ներկանյութեր են մուտք գործել կաշվեգործության շուկա, այդուհանդերձ մի շարք վարպետներ գտնում են, որ կաշվի նարնջագույն գույնը պահպանում է նրա ինքնատիպությունը: Վերջին փուլում ներկը չորանալուց հետո կաշին փայլացնելու նպատակով օգտագործում են հարթ , կանաչագույն Ժադե կոչվող հատուկ քար:

Լավ դաբաղված որակյալ կաշին հեշտությամբ չի այրվում, իսկ այրվելու դեպքում վառված մազի հոտ է բուրում: Խոնավանալու պարագայում տհաճ հոտ չի փչում , թեփիկներ չի տալիս, չեն աղակալում, մարմնի հոտը իրենց վրա չեն վերցնում, հատուկ խնամքի կարիք չունեն և տարիներ շարունակ պիտանի են օգտագործման համար:

Ավանդական եղանակում կաշվի արտադրումը տևում էր մոտ 3 ամիս, որպեսզի մաշկը կաշվի վերածվեր: Այսօր կաշվեգործության արդյունաբերության ոլորտում կիրառվում են այնպիսի մեքենաներ, որոնք բարձրացնում են աշխատանքի որակն ու տեմպը:

مراحل تولید چرم

20-րդ դարի սկզբնական տարիներին Իրանի Թավրիզ ու Համադան քաղաքներում առաջին անգամ հիմնադրվեցին կաշվեգործական գործարաններ և այդպիսով մորթին  կաշվի վերածելու գործընթացը դուրս եկավ ավանդական վիճակից: Ժամանակի ընթացքում ավելացան այդ արդյունաբերական օբյեկտների թիվը: Ներկայումս կաշվե արտադրման  արդյունաբերական ավաններ են հիմնադրվել Իրանի տարբեր քաղաքների՝ այդ թվում Թեհրանի, Թավրիզի, Մաշհադի և Համադանի շրջակայքում, որոնք  հնուց ի վեր համարվել են Իրանի կաշվի արտադրության կենտրոններ, և այդ արդյունաբերական ավանները երբեմն իրենց կաշվե արտադրանքները ներքին ու արտաքին շուկա են ներկայացնում արտադրման քաղաքի անվան տակ, օրինակ՝ Թավրիզի կաշի կամ էլ Մաշհադի կաշի: Իրանում կաշվե արտադրանքներ արտադրող ու արտահանող տասնյակ օբյեկտների առկայությունը պատճառ է դարձել, որ տարեկան ձեռք բերվի մոտ 2 միլիոն ծանր (կովի) կաշի, այսինքն՝ մոտ 50 միլիոն քառակուսի ոտնաչափ կաշի, որոնք երկրի ներսում ամբողջովին վերածվում են վերջնական արտադրանքների՝ հագուստի, պայուսակի, կոշկի, կաշվե գորգի, կահույքի և այլն...

Թեթև մորթի (գառան և այծի) արտադրման ոլորտում Իրանը երեք գլխավոր երկրներից մեկն է: Գենետիկական պատճառներով Իրանի անասունների մորթին հնուց ի վեր ունեցել է բարձր որակ և իրանական թեթև մորթին աշխարհում լավագույններից մեկն է համարվել: Ուստի թե՛ քանակական և թե՛ որակական առումով թեթև մորթի ոլորտում Իրանը աշխարհում դաբաղման արդյունաբերության ամենախոշոր մատակարարներից մեկն է: Իրանում տարեկան արտադրվում է մոտ 22 միլիոն միավոր՝ ավելի քան 100 միլիոն քառակուսի ոտնաչափ թեթև կաշի, որի 80 տոկոսը արտահանվում է: Թեև թեթև կաշվի չմշակված արտադրանքների արտահանման առումով Իրանը աշխարհում գրավել է առաջատար դիրք,  այդուամենայնիվ Իրանում այս արդյունաբերության գործիչները ձգտում են արտադրման շղթայի լրացմամբ արտադրանքները միջազգային շուկա դուրս բերեն վերջնական տեսքով, այն իմաստով որ  մորթին մինչև վերջնական փուլի հասնելը պետք է անցնի սալամբուրի, Վեթ-Բլուի, Քրասեթի, կաշվի և վերջնական արտադրանքի վերածվելու տարբեր փուլերը: Այս փուլերից յուրաքանչյուրը իրեն նախորդող փուլի նկատմամբ ունի 2-3 անգամ ավելի մեծ ավելացված արժեք: Հուսանք, որ ականատեսը կլինենք Իրանի տնտեսության տարբեր ոլորտների, այդ թվում կաշվեգործության արդյունաբերողների հարաճուն հաջողությանը: