تفسیر | ایا ایران او امریکا د تقابل نوې مرحلې ته نږدې شوي؟
پارس ټوډی- په تېرو څو ورځو کې د ایران او امریکا ترمنځ د تقابل په ډګر کې رامنځته شوو تحولاتو نه یوازې د ډیپلوماسۍ راتلونکی له تیارو سره مخ کړی، بلکې په سیمه کې یې د پوځي مقابلې د رامنځته کېدو احتمال هم زیات کړی دی.
د پارس ټوډې د راپور له مخې، په تېرو څو ورځو کې د ایران او امریکا ترمنځ د تقابل په ډګر کې رامنځته شوو تحولاتو د یوه ژور او څو اړخیز بنبست انځور وړاندې کړی چې نه یوازې یې د ډیپلوماسۍ افق یې تریخ او تیاره کړی، بلکې د تقابل د یوې نوې او خطرناکې مرحلې د رامنځته کېدو احتمال یې هم پیاوړی کړی دی.
درې پېښې په یوه وخت کې د دې وضعیت د رامنځته کېدو لامل شوې دي: د هرمز تنګي د بیا پرانیستلو لپاره د تهران د څرګندو شرطونو اعلان، د یوه لوړپوړي ایراني چارواکي جدي خبرداری چې د پوځي دکترین د دفاعي حالت څخه تهاجمي حالت ته د بدلون په اړه یې ورکړی، او له ایران سره د ټولو خبرو اترو د درولو په اړه د ډونالډ ټرمپ ناڅاپي امر.
دغه درې عوامل په ګډه یوه پېچلې معما رامنځته کوي چې د حل لپاره یې د دواړو لورو ستراتیژیکو محاسبو ته هر اړخیزه کتنه اړینه ده.
د ایران د اسلامي شورا د مجلس د رئیس، محمدباقر قالیباف، وروستي دریځ د تهران د ډیپلوماسۍ حدود په څرګند ډول مشخص کړي دي. هغه د هغه امریکا چې د خپل ځواک په اړه له حده زیات تصور لري په خطاب کې وویل، تر هغه چې په تفاهملیک کې د امریکا ژمنې، چې د سمندري محاصرې پای ته رسول، د کنګل شویو شتمنیو ازادول، د تېلو د بندیزونو لیرې کول او په ټولو جبهاتو کې د ګواښونو او پوځي عملیاتو پای ته رسول پکې شامل دي، عملي نه شي، هرمز تنګی به پرانیستل نه شي.
دا څرګندونې چې د ایران د پارلمان له لوري د اجنډا له وړاندې کولو مخکې په وینا کې وشوې، ښيي چې تهران د دغه ستراتیژیکې اوبهلارې بیا پرانیستل یو اړخیز اقدام نه ګڼي، بلکې هغه د واشنګټن د ژمنو له بشپړ عملي کېدو سره تړلی بولي. ایران هر ډول عادي کېدل هم له هغو سیاسي او اقتصادي لومړنیو شرطونو سره مشروطوي چې باید د امریکا له لوري عملي شي.
له دې رسمي دریځ سره هممهاله، رویټرز خبري اژانس د یوه لوړپوړي ایراني چارواکي د بېساري خبرداري خبر ورکړی چې د تهران د نوې ستراتیژۍ تازه ابعاد څرګندوي.
د دغه راپور له مخې، د سولې خبرو او د هرمز تنګي له لارې د تېلو د ټانکرونو د تګ راتګ د بیا پیل پر لور د پرمختګ بهیر درېدلی او داسې هېڅ نښه نه لیدل کېږي چې دواړه لوري د شخړې د پای ته رسېدو پر لور روان دي.
دغه لوړپوړي چارواکي په څرګندو ټکو ویلي چې ایران پرېکړه کړې، د جګړې د دایمي پای ته رسولو لپاره د یوې هوکړې د ترلاسه کولو په هڅو کې د بنبست له امله خپله تګلاره له دفاعي حالت څخه «په بشپړ ډول تهاجمي» حالت ته بدله کړي.
هغه ټینګار کړی چې «ایراني بنسټونه باید په هرمز تنګي او پراخه سیمه کې د کړکېچ د زیاتېدو لپاره چمتووالی ولري» او که ډیپلوماسي ناکامه شي، تهران به د امریکا د سمندري محاصرې د ماتولو لپاره «پر وخت او دقیق پوځي برید» ترسره کړي.
د پوځي دکترین دغه بدلون د تهران په پوځي چلند کې یو کیفي بدلون بلل کېږي؛ داسې بدلون چې ایران له یوازې دفاعي دریځ څخه د فعال تهاجمي اقدام پر لور واوړي.
په مقابل کې، ډونالډ ټرمپ چې له څو اوونیو راهیسې یې ادعا کوله چې له ایران سره په اړیکو کې مثبت بدلونونه رامنځته شوي، ناڅاپه خپله ستراتیژي بدله کړه.
د CNN د راپور له مخې، ټرمپ د خپل حکومت لوړپوړو چارواکو، چې د ولسمشر مرستیال او ځانګړي استازي هم پکې شامل دي، امر کړی چې له ایران سره ټولې خبرې اترې ودروي.
هغه په خپله ټولنیزه شبکه کې لیکلي: « د ایران اسلامي جمهوریت سره هېڅ ډول مذاکرات روان نه دي او هېڅ خبرې هم نه دي پلان شوې. سمندري محاصره لا هم په بشپړ ځواک سره روانه ده.»
د امریکايي چارواکو څرګندونې، چې د دغه هېواد د خزانې وزیر سکاټ بسنت څرګندونې هم پکې شاملې دي، ښيي چې امریکا د «ایران پر سمدستي برید» پر ځای د «تدریجي اختناق» ستراتیژي غوره کړې ده.
دغه ستراتیژیک بدلون ښيي چې واشنګټن د سمدستي پوځي تشدید پر ځای غواړي د اقتصادي فشار او دوامدارې محاصرې له لارې تهران په تدریجي ډول تسلیمېدو ته اړ کړي.
په داسې شرایطو کې د ایران او امریکا د تقابل راتلونکی ډېر تیاره او له ابهام څخه ډک ښکاري.
د اسلاماباد ۶۰ ورځنی تفاهملیک چې د جون په ۱۷مه د جګړې د پای ته رسولو په هدف لاسلیک شوی و، د هرمز تنګي د کنټرول او د واشنګټن د زیاتو غوښتنو پر سر د دواړو لورو د بنسټیزو اختلافاتو له امله له منځه ولاړ.
تهران اعلان وکړ چې د دغه تفاهملیک پنځمه ماده ایران ته د دې اوبهلارې د مدیریت حق ورکوي، خو واشنګټن دغه تفسیر رد کړ.
ټرمپ هم ادعا وکړه چې هرمز تنګی «خلاص دی او فعالیت کوي» او «ټول سمندري ماینونه لیرې شوي دي». په دې سره یې عملاً هر ډول هغه هوکړه رد کړه چې د ګډ مدیریت یا په دغه اوبهلاره کې د ایران د رول پر منلو ولاړه وي.
په مقابل کې، ایران نه یوازې پر هرمز تنګي باندې د خپل حاکمیت پر حق ټینګار کوي، بلکې د خپل پوځي دکترین په بدلون سره یې د مستقیمې مقابلې لپاره خپل چمتووالی هم اعلان کړی دی.
له بلې خوا، ټرمپ له هغې طرحې څخه چې ایران یې له عمان سره په ګډه د هرمز تنګي د سمندري تګ راتګ د مدیریت لپاره تعقیبوي، په کلکه ناخوښه دی او ان عمان یې د بمبارۍ په ګواښ هم ګواښلی دی.
دا موضوع ښيي چې واشنګټن د هرمز تنګي د مدیریت لپاره هېڅ هغه بدیل ترتیبات نه شي زغملی چې د امریکا له مستقیم کنټرول څخه بهر وي.
په عین حال کې، پر امریکايي پوځ زیاتېدونکي فشارونه او له ایران سره د هغې نامحبوبې جګړې لګښتونه ټرمپ دې ته اړ کړي چې له مستقیمې جګړې څخه واټن واخلي، خو هغه لا هم ټینګار کوي چې ایران باید د هغه د خوښې هوکړې ته د چمتووالي نوې نښې وښيي.
په ټوله کې، اوسنی پېچلی وضعیت یوازې یو ساده ډیپلوماتیک بنبست نه دی، بلکې د خبرو اترو د لارو د له منځه تلو او د دواړو لورو له مذاکراتي پړاو څخه د تقابل یوې نوې مرحلې ته د اوښتو څرګندونه کوي.
ایران د خپل پوځي دکترین په «بشپړ تهاجمي» بدلولو سره روښانه پیغام لېږلی چې نور یوازې دفاعي دریځ په لټه کې نه دی، بلکې د واشنګټن د غیرقانوني او ظالمانه سمندري محاصرې د ماتولو او د جګړې د معادلو د بدلولو لپاره پوځي اقدام ته چمتو دی.
امریکا هم د «تدریجي اختناق» ستراتیژۍ او د مذاکراتو د درولو له لارې، د خپل دریځ له مخې غواړي ایران په اقتصادي او پوځي محاصره کې ورو ورو تر فشار لاندې راولي.
هرمز تنګی د دغه تقابل پر اصلي محور بدل شوی دی؛ هغه ځای چې نه یوازې د جګړې برخلیک، بلکې د نړۍ د انرژۍ د امنیت راتلونکی او په لویدیځه اسیا کې د ځواک د توازن معادلې هم ورسره تړلې دي.
په داسې فضا کې ډیپلوماسي څنډې ته تللې او داسې ښکاري چې جګړه او پوځي ډګر یو ځل بیا د معادلو د ټاکلو پر اصلي صحنه بدلېږي.
