تخت جمشید، په فارس ولایت کې د اینجینرینګ او ایراني معمارۍ ښاکار

پارس تودی- له میلاد څخه ۵۱۸ کال مخکې د هخامنشي داریوش په وسیله یې بنیاد اېښودل شوی، یوازې یو ښار نه وو، بلکې یوه پرتمینه او د مراسمونو د تر سره کولو پلازمینه وه.

د هخامنشي داریوش له خوا د جوړ شوي دې بې‌ساري مهم او کیفیت لرونکې ودانۍ، چې د خپل اوج په دوران کې د «پارسه» په نوم پېژندل کېده، هغه یې د نړۍ د سترو لرغونو سایټونو په کتار کې راوستې ده. د پارس تودی د راپور له مخې، د پارسې پراخه هواره ځمکه، له خپلو پرتمینو زینو، سترو دروازو او لوړو ستن‌لرونکو تالارونو سره، لا هم د هخامنشي پاچاهۍ د هغه برم انځور وړاندې کوي، لکه څنګه چې داریوش یې په پام کې نیولی و.

د جمشید په تخت کې د اینجینرینګ او معمارۍ حیرانتیا

د تخت جمشید بنسټ اېښودل پخپله د انجینرۍ یو زړه‌راښکونکی ښاکار و؛ دا د طبیعت د بڼې بدلولو لپاره یو قصدي اقدام و، څو یو ستر او باشکوه امپراتوري لید په حقیقت بدل شي. د ۱۲۵ زره متره مربع پراخې سترې هوارې ځمکې جوړول د ډبرینو لوړو ژورو د هوارولو، د ځمکې ژورې برخې د خاورو او خځلو په وسیله د ډکولو، او د سترو او په ډېر دقت تراشلو شوو ډبرو د ملاتړو دېوالونو د جوړولو اړتیا رامینځته کوله؛ داسې دېوالونه چې له ځمکې یې لوړوالی ۱۲ مترو ته رسېده.

د دې بنسټ اېښودنه تصادفي او بې‌پلانه نه وه؛ بلکې د یوه دقیق پلان پر بنسټ ترسره شوې وه او د ځمکې لاندې د کانالونو، د اوبو د ایستلو ویالو او ژورو څاه‌ګانو په یوه پرمختللي سیستم سمباله وه. دغه سیستم د باراني اوبو د مدیریت او د دې ټولګې د اړتیاوو د پوره کولو لپاره طرحه شوی و او تر نن ورځې پورې یې هم خپل فعالیت ساتلی دی.

د سپکو چتونو د دقیق ډیزاین او د لرګینو ګاډرونو په کارولو سره، معمارانو وتوانېدل چې د حیرانوونکو او نریو ستنو په لږ شمېر سره پراخ، پرانیستي او له رڼا ډک فضاوې رامنځته کړي؛ داسې ستنې چې د ځینو قطر یې یوازې ۱.۶ متره و، خو لوړوالی یې نږدې ۲۰ مترو ته رسېده او سترتوب یې لیدونکي تر خپل اغېز لاندې راوستل.

د یوې سترواکۍ ډبرینه تاریخ لیکنه: په جمشید تخت کې هنر او سمبولیزم

له خپل جوړښتي پرتم څخه هاخوا، تخت جمشید داسې طرحه شوی وه لکه یوه ستره ډبرینه لوحه؛ دېوالونه او زینې یې په داسې وتلي نقشونو پوښل شوي چې د امپراتورۍ ایډیالوژي او ثبات په یوه نړیواله تصویري ژبه کې بیانوي.

د دغو ډبرینو روایتونو تر ټولو پرتمینه بېلګه د اپادانا ماڼۍ د دوه‌اړخیزو زینو سینګار دی؛ هغه ځای چې د ودانۍ مخ د امپراتورۍ د همغږۍ په یوه زړه‌راښکونکي انځور وېشل شوی دی.

د دغو زینو په یوه اړخ کې د امپراتورۍ د پوځي او خانانو درې افقي کتارونه لیدل کېږي: د پارسي او مادي سرتېرو منظم او دقیق صفونه، د عصا وړونکي او درباري مشران، چې ډېری یې په ارام او خوښ حالت کې د یو بل لاسونه نیسي یا د یو بل اوږې لمس کوي.

په بل اړخ کې بیا د امپراتورۍ له بېلابېلو سیمو څخه د ډالیو راوړونکو ۲۳ رنګارنګ پلاوو کاروان لیدل کېږي؛ چې هر یو یې له خپلې ځانګړې ملي جامې او ځانګړو ډالیو سره په ډېر دقت سره نقش شوی دی.

نړیوال او تل پاتې میراث: د بشریت په تاریخ کې د جمشید تخت اهمیت

تخت جمشید د نړۍ په میراث کې بې‌ساری او ژور ځای لري؛ هغه ځای چې یونسکو د بشریت د یوه له تر ټولو لرغونو تمدنونو څخه د یوه بې‌ساري ګواه په توګه په رسمیت پېژندلی دی.

دا ځای د اصالت له پلوه بې‌نقصه دی؛ موقعیت، جوړښت او ټول ساختماني توکي یې اصلي دي او بیارغونې یې د دودیزو ټکنالوژیو په کارولو سره ترسره شوې دي، پرته له دې چې عصري بیاجوړونې د لرغونو اثارو بڼه بدله کړي.

د دې میراث د نړیوال ارزښت د لېږد لپاره ټول مهم عناصر د هغې په خوندي شوې محدوده کې شامل دي؛ له اپادانا او شاهي خزانې څخه نیولې، تر هغو شاهي مقبرو پورې چې د شاوخوا غرونو په زړه کې کیندل شوې دي.

په تخت جمشید کې دوامدارې څېړنې، چې د یوه مدیریتي پروګرام تر لارښوونې لاندې او د ملي او نړیوالو مسلکیانو په ملاتړ ترسره کېږي، د ککړتیاوو په څارنه، د ویجاړۍ په مخنیوي او له ګډ تېر وخت سره د دې بې‌سارې تړاو د بقا په تضمین کې حیاتي رول لوبوي.

تخت جمشید هم یوه ایراني خزانه ده او هم یو نړیوال سمبول؛ د بشري تاریخ د یوه برخلیک‌ټاکونکي پړاو پرتمین تجسم دی؛ هغه مهال چې یوې امپراتورۍ پرېکړه وکړه خپل میراث په ډبره کې حک کړي او د معمارۍ داسې شعر رامنځته کړي چې بیتونه یې لا هم د ځواک، یووالي او هنري پرتم خبرې کوي.