Бурҷҳои дугонаи Хароқон дар Қазвин ва дурахшиши меъмории оҷурии Эрон

 Порс тудей - Бурҷҳои Хароқон нахустин намӯнаҳои гунбадҳои дупуста дар Эрон ба шумор мераванд, ки дар онҳо сомонаи дупустаи коркардҳои созаӣ меъмории берунии гунбадро аз ҳам ҷудо мекунад.

Ба гузориши Порс тудей ба нақл аз Пресс ТВ , ороиши берунии бурҷҳои дугона шомили беш аз шаст навъ оҷур(ҳишт)корӣ аст ва онҳоро амалан ба « музейи оҷуркории эронӣ » бо нақшҳои ҳандасии печида , тоқҳои ҷаноғӣ ва катибаҳои кӯфӣ табдил мекунад .Дар дохили бурҷи шарқӣ , бархе аз маҳфузтарин намунаҳои наққошии девории аввалияи салҷӯқӣ боқӣ мондааст , аз ҷумла тасвирҳое аз чароғи масҷид , товусҳо , дарахти зиндагӣ ва ситораҳои шаш ва ҳаштпар дар рангҳои обӣ , мишкӣ(сиёҳ) ва қаҳваӣ .Бурҷҳои дугонаи Хароқон, ки бар даштҳои бози устони Қазвин истодаанд , яке аз шигифтангезтарин дастовардҳои меъмории салҷӯқиро намояндагӣ мекунанд ; таркиби устодона аз ҳандаса , оҷуркорӣ ва навоварии созаӣ, ки наздик ба ҳазор сол пас аз сохташон ҳамчунон пажӯҳишгарону боздидкунандагонро дучори ҳайрат мекунад.

Ин бурҷҳо, ки тақрибан як километр аз рӯстои Ҳисори валиаср дар шаҳристони Оваҷу ва ҳудуди 32 километр аз ҷодаи Қазвин–Ҳамадон фосила доранд шоҳидони хомӯши дурахшиши меъмории Эрони қарни ёздаҳум ҳастанд.Ин ду бино ёдмони оромгоҳе ки аз ҳам фосила каме доранд , маҷмӯъаи меъмории ба таври ғайриодӣ мунсаҷимро ташкил медиҳанд ; маҷмӯъае ки ба дурустӣ « музейе аз оҷуркории эронӣ » тавсиф шудааст.Бурҷи шарқӣ , куҳантар аз он ду ба соли 460 ҳиҷрии қамарӣ ( 1068 милодӣ ) боз мегардад , дар ҳоле ки бурҷи ғарбӣ 25 сол баъд , дар соли 486 ҳиҷрии қамарӣ ( 1093 милодӣ ) такмил шуд . Наздикии зиёду ҳамоҳангии басарии чашмгири онҳо , ҳамроҳ бо тафовутҳои зарифе, ки таҳаввуле дар тафаккури меъмориро ошкор мекунад , онҳоро ба яке аз муҳимтарин маҷмӯъаҳои боқимондаи меъмории салҷӯқӣ табдил мекунад.Бо вуҷуди аз даст рафтани гунбадҳои берунии аслӣ , асароти вайронгари заминларзаҳо ва гузашти наздик ба як ҳазора , бурҷҳои Хароқон шукуҳи чашмгири худро ҳифз кардаанд. Оҷуркории печида ва сохти навоваронаи онҳо ҳамчунон бенишҳои арзишманде дар бораи печидагии фаннӣ , тасаллути ҳандасӣ ва ҳассосияти ҳунарии созандагонашон ироа медиҳад. Намои ҳавоӣ аз бурҷҳои Хароқон Меъморону ҳомиёни онҳо Бурҷҳои Хароқон барои мутолиаи таърихи меъмории Эрон ба таври истисноӣ арзишманданд , зеро катибаҳои онҳо номи ҳам созандагон ва ҳам ҳомиёнашонро ҳифз карда ва чорчуби замонӣ ва зиндагиномаӣ ба таври ғайриодӣ мустаҳкамро фароҳам меоварад .Бурҷи шарқӣ катибаи духаттӣ бо таърихи 460 ҳиҷрии қамарӣ ( 1068 милодӣ ) дорад ва Муҳаммад бин Маккии ал-Занҷониро ба унвони созандаи он ном мебарад .

 

Бурҷи ғарбии катибае бо таърихи 486 ҳиҷрии қамарӣ ( 1093 милодӣ ) дорад ва Абулмаъолӣ бин Маккии ал-Занҷониро ба унвони меъмори он муаррифӣ мекунад.Шабоҳати чашмгире миёни ин ду ном нишон медиҳад, ки меъморон эҳтимолан нисбат доштанд , шояд падару писар ё бародар , ки мумкин аст ба тавзеҳи тадовуми меъмории чашмгир миёни ин ду бинои ёдмонӣ кумак кунад. Номи муштараки онҳо ҳамчунин нигоҳи нодир ба интиқоли дониши меъморӣ ва саноъатгарӣ дар Эрони асри миёна фароҳам меоварад.Шиносои баъдии ин бурҷҳо бо ду амири салҷӯқӣ – Абӯсаиди Биҷорӣ бин Саъд дар бурҷи шарқӣ ва АбуМансур Аилтоитӣ бин Такин дар бурҷи ғарбӣ – беш аз пеш нишондиҳандаи пайванди онҳо бо нухбагони низомии давраи салҷӯқӣ аст.

Бақои номи созандагон ба вижа муҳим аст .Ҳуввияти меъморону санъатгарони Эрони  қарнҳои миёна ағлаб аз биноҳое, ки офаридаанд ғоиб аст ва ҳамин катибаҳои Хароқонро ба шоҳидони торихии ба таври ғайриоддӣ муҳим табдил мекунад .Ин катибаҳо дар канори ҳам бурҷҳоро ба афроди қобили шиносоӣ пайванд медиҳанд ва бунёди нодир барои радёбии тавсеаи амали меъморӣ , санъатгарӣ ва тарроҳии салҷӯқӣ дар охирҳои қарни ёздаҳум фароҳам меоваранд.

 

 Плани ҳаштзилъӣ(ҳаштгуша) ва гунбадҳои дупуста

Муҳимтарин навоварии меъмории бурҷҳои Хароқон дар истифодаи онҳо аз гунбадҳои дупуста наҳуфтааст, ки пажӯҳиш онро нахустин намӯнаҳои ин равиши сохт дар Эрон муаррифӣ мекунад .Сомонаи дупуста , коркардҳои созаӣ ва меъмории берунии гунбадро аз ҳам ҷудо мекунад ва ба созандагон имкон медиҳад намояи берӯнии қобили таваҷҷӯҳе эҷод кунанд ва дар айни ҳол маҳфазаи дарунии коромадеро ҳифз намоянд.Бурҷи шарқӣ ду пилакон(зина) дорад , дар ҳоле ки бурҷи ғарбӣ як пилакон дорад ; ин яке аз равшантарин тафовутҳои созаӣ миёни ду бинои ёдмонӣ аст.  Худи пилаконҳо шоҳиде бар созмони дарунии печидаи бурҷҳо ҳастанд ; бурҷи шарқии ду пилакони морпеч дорад ва бурҷи ғарбӣ танҳо яке .Дар бурҷи шарқӣ пилаҳо ба сурати морпечи соъатии гирд бо 21 то 22 пила сохта шудаанд Палакони бурҷи ғарбӣ 24 пила дорад ва ба назар мерасад ба вазъияти ҳифозати беҳтари он кумак кардааст.Гунбадҳои берӯнӣ ҳар ду бурҷ фурӯ рехтаанд , аммо гунбадҳои дарунӣ боқӣ мондаанд.

 

Ҳар ду бурҷ аз плани ҳаштзилъӣ истифода мекунанд , бо ҳашт зилъи берӯнӣ, ки ба дарунии тақрибан доираӣ ва дар ниҳоят ба созаи гунбаддори болоӣ табдил мешавад.Ҳар бурҷ як меҳвари аслии тақорун ва як вурудии воҳид дорад : вурудии бурҷи шарқӣ ба сӯи шимолу шарқ аст , дар ҳоле ки вурудии бурҷи ғарбӣ ба сӯи шимол .Ҳандасаи ҳаштзилъӣ дар тавсеаи меъмории оромгоҳии Эрон ба вижа муҳим аст .Истифодаи нимсутунҳои пайвастшуда дар кунҷҳои берунӣ дарки ҳаракати болоравии бурҷро тақвият медиҳад ва ҳамзамон сатҳҳои ҳашткунҷаи ҳамворро ба паҳлӯҳои алоҳидаи меъморӣ тақсим мекунад.

Муаррихони санъат ин гузаришро аз нақшаҳои даврашакл ба бисёркунҷа як таҳаввулоти муҳим дар меъморӣ мешуморанд, зеро бисёре аз бурҷҳои қабр дар шимоли Эрон дар асрҳои 4 ва 5-уми ҳиҷрӣ (асрҳои 10 ва 11-уми мелодӣ) аз нақшаҳои даврашакл истифода мебурданд.

Ба ҷои ин, бурҷҳои Харақон шакли ҳашткунҷаро истифода мебаранд, дар ҳоле ки мантиқи даврашакли заруриро барои гунбаз нигоҳ медоранд ва ҳашт сатҳи нисбатан ҳамвори беруниро эҷод мекунанд, ки метавонанд майдонҳои мустақили ороишӣ ҳисобида шаванд.

Натиҷа барои ороиши хишт махсусан муҳим аст, зеро девори ҳашткунҷаи ҳамвор барои тарҳҳои геометрӣ нисбат ба девори силиндрии каҷ сатҳҳои хеле идорашавандатарро фароҳам меорад.

 

Геометрияи ҳамоҳангӣ

Муносибатҳои мутаносиби Бурҷҳои Харақон фаҳмиши пешрафтаи ҳамоҳангии рақамиро нишон медиҳанд, ки дар анъанаҳои сохтмонии эронӣ хос аст.

Бар асоси андозагириҳо ва таҳлилҳои касбӣ, Бурҷи Шарқӣ дар аввал тақрибан 18 метр баландӣ дошт, ки тарафи ҳашткунҷаи берунӣ тақрибан 6 метр ва андозаи дарунӣ тақрибан 4 метр буд.

Бурҷи Ғарбӣ дар аввал тақрибан 19,5 метр баландӣ дошт, дар ҳоле ки паҳлӯҳои ҳашткунҷаи берунии он низ тақрибан 6 метр ва андозаи дарунии он тақрибан 4 метр буданд.

Бурҷи ғарбии баъдӣ тақрибан якуним метр баландтар аст ва асосан ҳамон андозаҳои уфуқиро бо пойгоҳ нигоҳ медорад; далели як консепсияи муштараки меъморӣ.

Таносуби баландии гунбаз ба баландии бадан 1:2 аст, дар ҳоле ки таносуби баландии бадан ба баландии умумӣ 2:3 аст ва олимон инчунин муносибати мутаносиби 1:2:3-ро дар системаи тарроҳӣ муайян мекунанд.

Ин таносубҳо як равиши пешрафта ба ҳамоҳангии рақамиро ифода мекунанд, гарчанде ки оё онҳо ҳамчун системаи расмии мутаносиб ҳисоб карда шудаанд ё тавассути модулҳои анъанавии меъморӣ ва амалияи эмпирикӣ ба вуҷуд омадаанд, номаълум боқӣ мемонад.

Муносибатҳои мутаносиб, бахусус муносибатҳои 1:2 ва 2:3, ба бурҷҳо ҳамоҳангии умумӣ медиҳанд, ки ҷузъҳои алоҳидаи онҳоро ба як кулли ягона мепайвандад.

Оё инҳо тибқи системаи рақамии расмӣ ҳисоб карда шудаанд ё аз модулҳои меъмории анъанавӣ ва тарҳрезии таҷрибавӣ ба вуҷуд омадаанд, масъалаи мураккабтари таърихӣ боқӣ мемонад, аммо таъсири он бебаҳс аст: бурҷҳои Хароқон эҳсоси аҷиби мувозинат ва таносубро дар бар мегиранд.

 

Осорхонаи хиштсозии эронӣ

Ороишҳои берунии бурҷҳои Хароқон шояд машҳуртарин хусусияти онҳо бошанд, ки дар ду ёдгории ёдгорӣ беш аз шаст намуди хиштсозӣ муайян карда шудааст.

Деворҳои ҳарду бурҷ тақрибан 60 сантиметр ғафсӣ доранд ва хиштҳои ороишӣ 21 сантиметри иловагӣ доранд. Худи хиштҳо тақрибан аз 19 то 20 сантиметр андоза доранд ва ғафсии онҳо тақрибан 5 сантиметр аст ва паҳнои маҳлул одатан аз 1 то 2 сантиметр фарқ мекунад.

Ин воҳидҳои нисбатан стандартишуда ба сохтмончиён имкон доданд, ки тарҳҳои мураккабро эҷод кунанд ва ҳамзамон пайвастагии сохториро нигоҳ доранд. Сатҳҳои берунӣ ба панелҳои чорчӯбадор, аркҳо ва чоркунҷаҳои геометрӣ тақсим шудаанд, ки дар ҳашт тарафи ҳар як бурҷ ритми визуалии аҷибе эҷод мекунанд.

Дар байни нақшҳои муайяншуда нақшҳои чӯбӣ ё бофта, тоҷбандии қабурғадор, гиреҳҳои чоркунҷа ва бисёр комбинатсияҳои дигари геометрӣ мавҷуданд.

Бурҷи ғарбии баъдӣ инчунин аз тоҷбандии қабурғадори чорчӯбадор ва нақшҳои сеқисмадор истифода мебарад, ки тағйироти луғати ороиширо байни ду бино нишон медиҳад.

Сутунҳои даврашакл инчунин хиштҳои ороиширо дар бар мегиранд ва чоҳи гунбаз аз ду қисм иборат аст, ки ҳар кадоме аз онҳо тарҳҳои хиштбандии геометрӣ ва навиштаҷот бо хати куфӣ доранд.

 

Ҳар яке аз ҳашт фасади ду бурҷ бо панели ороишӣ оро дода шудааст ва ҳамаи панелҳо бо нақшҳои гуногуни ороишӣ фарқ мекунанд, аммо дар истифодаи хишт ҳамчун унсури асосии бино муттаҳид шудаанд.

Хиштчинӣ ба қабри қаблии Исмоили Сомонӣ дар Бухоро монанд аст, аммо дар Хароқон он як ансамбли хеле мураккабтар аст, ки бо пайвандҳои чуқури гилӣ ва гуногунии нақшҳои ситораӣ, бисёркунҷа, печида ва дигар нақшҳои геометрӣ сохта шудааст.

Ин ороиш на танҳо ба хиштчинии пурра татбиқ мешуд; хиштчинӣ ва геометрияи бино бо ҳам зич алоқаманд буданд.

Азбаски бурҷҳо ҳашткунҷа буданд, ҳар як рӯй ба майдони мустақил табдил ёфт, ки метавонист нақшҳои бодиққат тартибдодашударо ҷойгир кунад.

Нимсутунҳои кунҷӣ тақсимоти иловагии амудиро таъмин мекарданд, дар ҳоле ки қаторҳои хиштчинии чуқур ва баландшуда ҳангоми ҳаракати нури офтоб аз рӯи фасад сояҳои гуногун меандохтанд.

Фасадҳо тавассути хиштчинии ороишӣ чунон васеъ ифода ёфтаанд, ки бурҷҳо дар байни намунаҳои барҷастатарини меъмории аввали эронии салҷуқӣ ҷой гирифтаанд.

Хусусияти маъмулии панелҳо дар ҳарду бурҷ нишаи ороишӣ мебошад, ки аз ҷониби ду сутуни борик дастгирӣ карда мешавад.

Дар бурҷи ғарбӣ, панели дохили ниша бо се нишаи хурди каме баланд ва камоншакл ба ду қисм тақсим шудааст, дар ҳоле ки дар бурҷи шарқӣ, ки аввал сохта шудааст, ин панелҳо бефосила боқӣ мемонанд ва дар як панел танҳо як нақш доранд.

Иҷрои ғайриоддии хиштчинӣ шаҳодати маҳорати техникии бинокорони он буда, санъати асри панҷуми ҳиҷрӣ (асри ёздаҳуми мелодӣ)-ро бо усули нави хиштчинӣ, ки баъдтар дар сохтмони биноҳо ба монанди Гунбази Сурхи Мароға истифода шуд, таҷассум мекунад.

 

Хаттотӣ ва каломи Илоҳӣ

Барои ҳарду бурҷ як қатор навиштаҷоти куфӣ бо забони арабӣ маъмул аст, ки тамоми периметри биноҳоро дар болои аркҳо тай мекунад ва танҳо бо нимсутунҳои кунҷӣ қатъ мешавад.

Дар Бурҷи шарқӣ, навиштаҷоте ҳамчун се ояти охири сураи 59-уми Қуръони Карим муайян карда шудааст.

Бурҷи ғарбӣ бо ҳамон оятҳои сураи Ҳашр, ки бо хатти куфӣ навишта шудаанд, оро дода шудааст.

Дар даромадгоҳи бурҷи шарқӣ навиштаҷоте бо се сатр бо хатти куфӣ навишта шудааст ва дар болои сарлавҳаи бурҷи ғарбӣ қисмате аз ояти 115-уми сураи "Ал-Муъминун" бо хатти куфӣ навишта шудааст.

Дар бурҷи шарқӣ, муқобили даромадгоҳ, калимаи "Аллоҳ" нӯҳ маротиба барои оро додани портали асосӣ пайдо мешавад ва дар кунҷҳои арк ду медал бо хиштҳои гуногун мавҷуданд.

Катибаҳои куфӣ ба ёдгориҳо андозаи пурқуввати визуалӣ ва маънавӣ медиҳанд ва калимаи илоҳиро ба контексти меъморӣ муттаҳид мекунанд.

Омезиши нақшҳои геометрии хиштӣ ва навиштаҷоти хаттотӣ ҳамгироии меъморӣ ва матни муқаддасро нишон медиҳад, ки хоси санъати исломӣ дар Эрон аст.

Деворҳои дохилӣ ва рамзӣ

Дар дохили Бурҷи шарқӣ, деворҳои дохилӣ баъзе аз намунаҳои барҷастатарини деворҳои аввали салҷуқиёнро нигоҳ медоранд ва барномаи бойи иконографиро пешниҳод мекунанд, ки қариб ҳазор сол боқӣ мондааст.

Қисми дохилӣ бо рӯйпӯши сафеди гипсӣ пӯшонида шудааст, ки дар он расмҳои рангоранг кашида шудаанд ва рӯйпӯши гипсӣ дар баъзе қисмҳо, ба монанди қисмҳои поёнии бино ё дар ҷое, ки ҳашткунҷа шашкунҷа мешавад, ториктар аст.

Ҳар як девор панели росткунҷа дорад, ки дар дохили он антаблемент мавҷуд аст, ки ба ду қисм тақсим шудааст; дар қисми поёнӣ тасвири бухурдон ё дарахти ҳаёт бо чор парранда, ки ба таври симметрӣ ҷойгир шудаанд, ва дар қисми болоӣ медалҳо бо тасвирҳои як ё ду товус ва ситораҳои шаш ва ҳаштгӯша мавҷуданд.

 

Дар қисмати гузариш, панелҳои хурд бо тарҳи шеврон дида мешаванд, ки дар онҳо навиштаҷот бо хатти куфӣ мавҷуд аст. Расмҳо асосан бо рангҳои кабуд, сиёҳ, тира ва қаҳваранги равшан сохта шудаанд ва тасвири чароғи масҷид, товусҳо, ситораҳои шашгӯша, ситораҳои ҳаштгӯша, дарахтони анор ва гулу буттаҳоро нишон медиҳанд.

Иконографияи ин расмҳо маънои амиқи рамзӣ дорад. Тасвири чароғи масҷид, ки аз се занҷир овезон аст ва бо хати куфӣ бо калимаи "Ба соҳибаш баракат" навишта шудааст, ки бар асоси сураи " Нур" навишта шудааст.

Нақши дарахти ҳаёт, ки бо меваҳо дар шохаҳояш ва паррандагон ҷуфт-ҷуфт рӯ ба рӯи якдигар кашида шудаанд, рамзи дигари биҳишт аст. Тасвири товусҳо дар дохили медалҳои деворҳои дохилии бино ҳамчун рамзи ҳосилхезӣ, баҳор, осмон ва ҳатто офтоб тафсир шудааст.

Баръакс, дар дохили бурҷи ғарбӣ гаҷ ва рангубори мураккаби бурҷи шарқӣ нест ва ба ҷои он ҳамон хиштро барои ороиш истифода мебарад.

Ягона ороиши гаҷӣ дар бурҷи ғарбӣ истифодаи тарҳҳои пайвастаи спиралӣ дар шакли ресмони росткунҷаи танг дар ҳар яке аз ҳашт тараф ва дар қисми поёнии панели тарафи аввал мебошад.

Қурбонгоҳи рангкардашуда дар тарафи панҷум, панели росткунҷа бо арки хиштии босифат дар дохили он, нишон медиҳад, ки ҳатто дар дохили аскетии бурҷи ғарбӣ ороиши меъморӣ афзалият дошт.

Мавҷудияти ин расмҳои деворӣ дар бурҷи шарқӣ махсусан муҳим аст, зеро онҳо аз ҷумлаи намунаҳои беҳтарини нигоҳдошташудаи расмкашии салҷуқиён дар Эрон мебошанд ва далелҳои нодири тарҳҳои ороишии замоне бисёре аз биноҳои салҷуқиро оро медоданд.

 

Бурҷи Хароқон дар анъанаи тӯлонӣ

Бурҷи Хароқон ба як камолоти анъанавии меъморӣ тааллуқ дорад, ки аллакай дар охири асри 10 ва аввали асри 11, хеле пеш аз таъсиси империяи салҷуқиён, дар Эрон пайдо шуда буд.

Мисолҳои аввалин нишон медиҳанд, ки идеяи ифодаи қабр тавассути бурҷи хиштӣ ва рельеф қаблан дар замони сулолаҳои минтақавӣ ба монанди Зиёрӣ, Бавандӣ ва Каку омӯхта шуда буд.

Гунбази Қобус, ки соли 1006 аз ҷониби ҳокими Зиёрӣ Қобус ибни Вашамгир сохта шудааст, яке аз аввалин ва бузургтарин ифодаҳои боқимондаи ин шаклро ифода мекунад, ки берунии баланди даҳкунҷа, дохилии силиндрӣ ва боми конусшакли он сояи куллии дигарро аз бурҷҳои Харақон меандозад, аммо ҳарду консепсияи асосии мақбараи хиштӣ бо таъкиди амудиро нигоҳ медоранд.

Бурҷҳои Бавандии Рескат, Радкан ва Лаҷим, ки мутаносибан дар солҳои 1016, 1020 ва 1022 сохта шудаанд, инчунин Зиёри Пир Аламдар дар Домғон, ки соли 1026 сохта шудааст, нишон медиҳанд, ки ин анъана ба як сулола ё маҳалли ягона маҳдуд набуд.

Баданҳои силиндрии онҳо, бомҳои гунбазшакл ё аслии конусшакл, сохтори хиштӣ, сатҳҳои ороишӣ ва навиштаҷот луғати минтақавиро ташкил медиҳанд, ки меъморони баъдӣ аз Салҷуқӣ метавонистанд ба он такя кунанд.

Гунбази Алӣ дар Абаркуҳ, ки соли 1056 сохта шудааст ва бо Коакуҳо алоқаманд аст, махсусан ҷолиб аст, зеро сохтори асосан аз санг иборат будани он нишон медиҳад, ки мафҳуми бурҷи қабр аз ҳама гуна маводи ягона муҳимтар буд; берунии ҳашткунҷа ва таркиби гунбази он муқоисаи махсусан муфидро бо шакли баъдӣ Хароқон фароҳам меорад.

Бурҷҳои Хароқон бурҷи ҳашткунҷаи қабрро ба як машқи бениҳоят мураккаб дар меъмории хиштӣ табдил медиҳанд. Муносибати онҳо бо биноҳои қаблӣ дар типологияи асосии онҳо равшан аст, аммо анҷоми ороишии онҳо хеле мураккабтар аст.

 

Муқоисаи бурҷҳои муосир ё каме дертари Салҷуқӣ ин нуктаро тақвият медиҳад. Бурҷи Чиҳил-Духтарон дар Дамғон, ки соли 1054 сохта шудааст, вазифаи бурҷи қабрро нигоҳ медорад, аммо бадани даврашакл на ҳашткунҷа дорад; Бурҷи Меҳмон-Дӯст аз соли 1097 ба ҳамин монанд аз беруни бисёркунҷа - дудаҳкунҷа на ҳашткунҷа - бо дохилии даврашакл истифода мебарад.

Бурҷҳои Гулпойган ва Карат нишон медиҳанд, ки усулҳои геометрӣ ва хишткорӣ, ки бо қабрҳо алоқамандии қавӣ доранд, на танҳо ба бурҷҳо, балки инчунин метавонанд дар бурҷҳое, ки ҳамчун маякҳо ва бурҷҳои посбонӣ тафсир мешаванд, истифода шаванд.

Бурҷи Шиблӣ дар Дамованд нишон медиҳад, ки чӣ гуна як бинои қаблӣ метавонад пӯсти меъмории давраи Салҷуқиро ба худ ҷалб кунад.

Бурҷи Шиблӣ дар Дамованд нишон медиҳад, ки чӣ гуна як бинои қаблӣ метавонад бо қабати меъмории давраи Салҷуқиён рӯ ба рӯ шавад.

Бурҷҳои дугонаи Сомирон, ки дар вилояти Қазвин ва аз асри ёздаҳум ҷойгиранд, робитаи махсусан муҳимро бо Хароқон таъмин мекунанд, ки таҳқиқоти муқоисавӣ нишон медиҳанд, ки биноҳои Хараггон нақшаҳо, шаклҳо, таносубҳо ва принсипҳои геометрии бурҷҳои қаблии Сомиронро мерос гирифта ва инкишоф додаанд.

Аз ин ҷиҳат, Хароқон дар чорроҳаи муҳим қарор дорад: он анъанаи бурҷи қабрҳои эронии пеш аз Салҷуқиро мерос мегирад ва ҳамзамон имконоти ороишии меъмории хишти салҷуқиро ба сатҳи нави мураккабӣ тела медиҳад.

Аз ин рӯ, бурҷҳоро набояд ихтирои ҷудогонаи салҷуқиён, балки яке аз маҳсулоти муваффақтарини як таҷрибаи тӯлонии эронӣ дар табдил додани хишт, геометрия ва хат ба меъмории бузург ҳисобид.

Онҳо далели идомаи донишҳои меъморӣ дар Эрон мебошанд, ки дар он анъанаҳои минтақавӣ, усулҳои меросӣ ва сарпарастии нави сиёсӣ якҷоя шуда, баъзе аз биноҳои аҷибтаринро дар ҷаҳони Ислом эҷод кардаанд.