880-ə hissə-Ğafiri surə-53-56 şərifə ayəon

880-ə hissə

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ (53) 

Və həyğətən, əmə bə Mosə hidoyət domone və bə Bəni-İsrayli kitob(Tovrat) bə miros domone

هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (54) 

(Ki)Bə ağıl soybon hidoyət iyən təzəkkuri(nəsyəti) boyis be.

Vəynə  proqramədə Xıdovəndi hamyeşe ki, hukmən bə peyğombəron və bəçəvon tərəfdoron komək bəkarde. ın ayəon bə ilahi koməki nımunəonku qıləyni işorə kardedə və hamyedə: əmə Mosə(ə)-i  bə peyğombərəti vıjniyə zəmonədə, əvımon fironi və Bəni-İsraylibə Xıdopərəstəti dəvəti royədə və risoləti vəzifə bə vırə rosney xoto, hidoyət kardemone. həmçinin Tovrati kitob nozil kardemone ta Mosə bəpeştə həm Bəni-İsrayli miyono bəçəvon hidoyəti boyis bıbu. deəy handey çı ğəflətiku xaric bıbon və deştə vəzifəon oşno bıbon.

Osmoniyə kitob bo ağıl soybon çı hidoyət və təzəkkuri yəni pand və nəsyəti moyəy. əmmo, beməxə, təəssıbin və inodkorə fərdon çəyku hiç qıləy foydə bardedənin. həyğətədə, osmoniyə kitobonku ə şəxson bəhrə bardey bəzıneyn ki, əvon ıştə ağliku oko bıdon və əvon bə ağl iyən məntıği əsos hərəkət kardedən. nəyinki, bəştə nəfsani tələbon iyən dıli piyə çiyon xoto. deməkə ki, bə həmmə insonon ağli nemət doey bıə, əmmo bə milləti veyni çəvon daxili meylon və nəfsani tələbon hukumət kardedə. nəyinki,çəvon ağl və idrak. bə Kərimə-Ğıroni təbiri əsos, çı milləti veyni xıdo çəvon nəfsani meylon iyən nəfsi tələbone. jıqo fərdon çı harcur mumkin bıə royku veyə ləzzət bardey iyənmənfəət kəsb kardey fikədən.

Çın ayəonku omutedəmon:

1-əmə həmmə insonon, hətto peyğombəron həm bə ilahi hidoyəti ehtiyocişon heste. həlbəttə, peyğombəron ım hidoyəti de sərostə formə ğəbul kardedən və co millət ğeyri-mustəğim iyən ğeyri-sərostə surətədə və de peyğombəron roy vositə.

2-peyğombəron miras ğəsr, boğ və mol-devlət ni. bəlkəm, çəvon həmməysə muhimmə miras, bo milləti hidoyətiro vardə osmoniyə kitobe.

3-inson həmmə holonədə bə təzəkkur iyən pandi ehtiyociş heste. əgər hidoyət həm de pand-nəsyəti bə ico nıbu, de zəmoni dəvarde çı viro bebəşe.

4-ağl, insoni bə vəhyi səmt hidoyət kardedə və ım dıqlə bahəm insoni bə hərəbaxtəti və təkamoli bərosne.

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (55) 

Çən, səbrkə ki, ilahi və`də həxe və boştə qınon(xoto) məğfırət tələbkə və bəştə pərvərdıqori təşəkkuri(xoto) şəv və səbhi zəmonədə təğdiskə(təsbihkə).

Deməkə ki, ın ayə muxatəb və xitob kardə kəs peyğombər(s) ıştən şəxsəne və çəy təlimaton bo umumməxloğiye. bın ayədə bə çandə qılə nuktəon işorə bıə. iminə nuktə: ısət ki, mışohidə kardeyone Xıdovəndi bo navkonə peyğombəron hidoyət və koməkiro bıə və`dəon həx bıə. çən, şımə həm milləti hidoyəti royədə və əvoni bə həxı səmt dəvətiro səbrkənən, tov biyənənvə məyus məbənən. çıro ki, şımə həmmə səhnəonədə bıə səbarzəti və ğələbə kilid, çı maneə və şiddəton mığobilədə səbr iyən istiğaməte və həlbəttə, səbr iyən sabit ğədəməti surətədə Xıdovəndi şımə həxədə bıə səbarzəti və`dəon real bəbe və bə həyğət bərəse. Beşək, bə ilahi və`dəon həxəti imon vardey, insoni həxə royədə sabit ğədəm kardedə və saxtəti iyən şiddətinə rujon boəy hoston kardedə.

Dıminə nuktə:ısət ehanə bın həxə royədə səhlənkorətiyon karde, de Xıdovəndiku baxşeş tələb kardey, ıştə dıli səyfəon çı qıno iyən mırdolətiyon pasiku təmizkənən.

Ruşine ki, ilahi peyğombəron məsumin və bə qıləy qıno mırtəkib bedənin. zira, ehanə əvon bə Xıdo əmron nıpemandon, çokonə çı millətiku tələb bəkardeyn ki, bə qıno iyən isyoni soyəx nışon və əvon mıtləğə şikilədə bəvon itoətkon.çən, çı risoləti şərt ismət iyən pokətiye.

Kərimə-Ğıroni ayəonədə əgər islomi peyğombər(s)-i ya co peyğombəron barədə qıno kəlmə oko doey bıəbu, çı co milləti mırtəkib bıə qıno mənoədə ni. milləti qıno həmonə bə Xıdo nıpemandey mənoədəy. əmmo, peyğombəron bəştə yolə məğam iyən bəştə mərıfəti ufuği barzəti xoto, loyığ ni ki, çəvonkuhətto iləzə həm ğəflət bə əməl booy ya qıləy çokə ko tərkkon.

Həyğətədə, peyğombəron qıno bə Xıdo nıpemandey ni, bəlkəm çəvon ım hisse ki, bə Xıdo loyığ bıə formaədə ıştə vəzifəşon bə vırə rosnəşone. bənə qıləy kə soybi ki, qıləy yolə fərdi bəkə dəvət kardedə və ıştə qırd cəhdonku oko doydə ta bəy çok-çoki xıdmətko. əmmo, nəhoyətən çəyku uzrxahəti kardedən. zira, harçənd ıştə həddədə səyışon kardə, əmmo jıqo hiss kardedən ki, çəvon qırd ım xıdməton və cəhdon bo həmonə mehtərəmə şəxsi mehmonəti səviyyədə barz və loyığinə səviyyədə nıbe.

In ayə işorə kardə oxonə nuktə ıme ki, ıştə har ruji de aləmon pərvərdıqori zikr, sıtoyiş iyən təsbihi bino kardey, inson ıştə imoni zumand kardedə.

Beşək, Xıdovəndi həmd, təsbih kardey iyən əy çı harcurnə ayb və noxsaniku pok zıney və mislış nıbə yolə Xalıği sıtoyiş kardey, çı insoni con iyən dıli əvəz kardedə və əy de barzə sıfəton dərosteydə.

Çın ayəku omutedəmon:

1-ehanə bə Xıdo və`dəon imonımon bıbu, bəpe ıştə dini vəzifəon bə vırə rosneyədə, ğoym və sabit ğədəm bımandəmon və çı roy muşkilot və saxtiyon əməni çı hədəfiku onıqəto.

2-həmmə insonon min cumlə peyğombəron vəzifəşon heste ki, istiğforkon. boçi ki, çı insonon taxsıron ya çı peyğombəron zu və imkonaton icozə doydəni ki, əvon çokonə lozıme və loyığinə şikilədə Xıdovəndi vədə bəştə vəzifəon əməlkon.

3-Xıdovəndi zikr iyn təsbih bəpe haruj və har şəv dayimi surətədə bıbu ta bə insoni ruşd iyən ozavziye boyis bıbu və çəvon imoni rişə ğoymko.

4-həmdo-təsbihi iyande kəno lozıme tahəm Xıdo bəçəy əto kardə neməton xoto şukr kardey bıbu və həmən əy bəştə bandəon harcurnə zılmiku pok və mınəzzəh zıney bıbu.

إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِن فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَّا هُم بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (56) 

Beşək, boəvon hiç qıləy dəlil nıomə Xıdovəndi ayəon(həxədə) mıcodilə(hıccət) kardə kəson, çəvon dılonədə(bəştı ələyh) ğərəz təkəbbırəti iyən yoləşəxəti co çi ni. (əvon)hiçvaxti bəy(bə yolə məğam, izzəti iyən peyğombərəti) nibərəseyn. çən, bə Xıdo pənoh bobə ki, əv əməs, vindedə.

In ayə bə dini inkor iyən de dini deşmınəti kardey rəğ-rişə işorə kardedə və hamyedə: əkəson ki, hiç qıləy dəlil nıvardə holədə Kərimə-Ğıroni ayəon və mecuzəon bə həşə jeydən və inkor kardedən və dılışon heste ki, de beməntığə bəhs və mıbohisəon, cokəson çı diniku oqəton. çəvon qırd ım kon bəçəvon vucudədə bıə təkəbbırəti iyən yoləşəxəti xotoye.

Əvon ıştəni bəpe qəteydən və imoni əhli təhğır kardedən. liza, əvon nəyinki, ıştən çı peyğombəron dəvəti ğəbul kardedənin, bəlkəm səy kardedən cokəson həm deştə dırozə votemon iyən sıxanon çı peyğombəron həxə royku oqəton ta bəştə qımoni əsos nıhaşton peyğombəron camiyə və cəmyəti dılədə yol bıbu və çəvonsə həm bəpe qıləy məğamış bıbu. əmmo, Xıdovənde-Xalığ və`dəş doə ki, ım maneyəon bərtərəf bəkarde və icozə nibədoe ki, dini mıxolifonbəştə yavə məğsədon bırəson.

Çın ayəku omutedəmon:

1-Fərdon kufr iyən inkori rəğ-rişə, çəvon həxı mığobilədə bıə təkəbbırəti iyən yoləşəxətiye. nəyinki, əvon çı Xıdo kəlomihəxətişon dərk kardəni.

2-mıtəkəbbirə fərdon camiyədə yoləti və rəhbərəti kardey dumon. əmmo, əvon bəştə məğsədi nibərəseyn və əgər həm zohirədə bımi bırəson, bə rısvoyçəti dıço bəbeyn, xar bəbeyn və camiyədə tojney bəbeyn.

3-həmmə şərayitədə bəpe bə Xıdo pənoh bobəmon. məxsusən çı dini deşmınon rənqarənqə nəxşə və məkrinə planon mığobilədə.