Մորդադի 28-ը՝ Իրանի քաղաքական պատմության հիշողության մեջ

Ավելի քան վեց տասնամյակ , ԱՄՆ -ը, Իրանի դեմ վարել է միջամտողական ​​և դիվերսիոն քաղաքականություն և Իրանին հարվածելու համար որևէ առիթ չի բաց չի թողել:

Իրանի քաղաքական իրադարձությունների պատմության մեջ ,բազմաթիվ փաստեր կան, այս երկրում ԱՄՆ-ի միջամտությունների մասին:

Այդ փաստերից են՝ 1953 թվականի օգոստոսի 19-ի(մորդադի 28-ի) հեղաշրջումը,Հեղափոխության հաղթանակից հետո Նեղաբ (Դիմակ) կոչվող հեղաշրջման նախագծումը Նոժեի ավիաբազայում, Թաբասում ռազմական միջամտությունը, տնտեսական պատժամիջոցներն ու   շրջափակումը և Իսլամական Հանրապետության համակարգի ընդդիմադիր  և ահաբեկչական խմբերին հովանավորելը : Սակայն այս իրադարձությունների մեջ օգոստոսի 19-ի հեղաշրջումը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում: 

Իսլամական հեղափոխության գերագույն առաջնորդ մեծարգո այաթոլլահ Խամենեին ,համաշխարհային իմպերիալիզմի  դեմ պայքարի ազգային օրվա Աբանի 13-ի առիթով ունեցած իր ելույթի ընթացքում, անդրադառնալով Իրանի ժողովրդի նկատմամբ  ԱՄՆ-ի շարունակական ու խորը թշնամանքին ,1953 թ․-ի օգոստոսի 19-ի (1332 թվականի մորդադ ամսի 28-ի) հեղաշրջումը ,Իրանի ժողովրդի դեմ  մեծն սատանայի բացահայտ թշնամանքի սկիզբն է  համարել:

Երբ թագավորի վարչակարգի տապալվելուց հետո վերջ տրվեց ԱՄՆ-ի ներկայությանն Իրանում, այդ երկիրն սկսեց դիմել  զանազան դավադրությունների ու մեթոդների, ինչպես՝ հոգեբանական պատերազմի , խիստ սպառնալիքի և ուղղակի տապալման քայլերի  ու փափուկ պատերազմի ,ծրագրեց  անկարգություններ կազմակերպել և ոչնչացնել երկրի տնտեսական ենթակառույցները,փորձելով Իրանին ստիպել հանձնվել։

ԱՄՆ-ի պետական այրերը, լինեն նրանք՝ հանրապետական թե՝ դեմոկրատական ,Իրանի Իսլամական հեղափոխության հաղթանակից մինչ օրս անգամներ Իրանի դեմ դավադրություններ են կազմակերպել։

1953 թվականի օգոստոսի 19-ին իրականացված «Աժաքս»կոչվող հեղաշրջման  նպատակն էր՝ տապալել Իրանի օրինավոր կառավարությունը: 

Տարիներ անց, այս հեղաշրջման փաստաթղթերը հանվեցին ԱՄՆ-ի  և Բրիտանիայի կառավարությունների գաղտնի փաստաթղթերի միջից:Այս փաստաթղթերը ապացուցում էին ,ԱՄՆ -ի և  Բրիտանիայի միջամտությունը և նրանց դերը  օգոստոսի 19 -ի հեղաշրջման իրականացման   և Իրանի օրինական իշխանությունը տապալելու հարցում:

Ամերիկացի պատմաբան Դեյվիդ Փիթերը անդրադառնալով Իրանի ներքին խնդիրներին ԱՄՆ-ի միջամտության հետևանքների մասին ,հատկապես օգոստոսի 19-ի հեղաշրջման վերաբերյալ գրում է.«Իրանում, միջամտության գինը շատ ծանր վճարեցինք:Ամերիկյան նավթային ընկերությունների հետ համագործակցության անհրաժեշտությունը ,ԱՄՆ-ին ներքաշեց Իրանի հարցերում,որի հետևանքը՝ այլ երկրների խնդիրներին չմիջամտելու սկզբունքի  խախտումն էր»:

ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է ուղղակի և անուղղակի միջամտությունների վրա:ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականությունը ևս   հաստատում է այս դիրքորոշումը:Օրինակ,միայն  քսաներորդ դարի երկրորդ կեսին Միացյալ Նահանգները ծրագրել և ղեկավարել է մոտ 100 ռազմական հեղաշրջում և իշխանությունների տապալում:

Քաղաքական վերլուծաբան Մեհդի Ալիխանին, անդրադառնալով ՝ հանրապետականների և դեմոկրատականների տարբեր ժամանակաշրջաններում,ԱՄՆ -ի գլոբալ միջամտությանը գրում է.

«...Ակնհայտ միջամտություն ՝ զորքերի տեղակայմամբ, ռազմական հեղաշրջումների սպառնալիք կամ  իրականացում ,նաև ազգային և ժողովրդական այն կառավարությունների տապալման նպատակով դիվերսիոն ակտեր, որոնք պատրաստ չեն ընդունել միահեծան ծրագրերն ու պահանջները և այդ կառավարությունները  փոխարինել  կապիտալիստական շահերն իրականացնող կառավարություններով ,սրանք այն մեթոդներից են,  որոնք օգտագործվել են ԱՄՆ-ի կողմից  վերջին մեկ դարվա ընթացքում և ի մասնավորի՝ 1950-ականներին աշխարհում ,և հատկապես ՝երրորդ աշխարհում իր շահերի իրականացման  համար»:

CIA-ի ներքին պատմաբաններից մեկի  կողմից առաջին անգամ ՝ 1981 թվականին հրապարակված փաստաթղթերը վկայում են օգոստոսի 19-ի հեղաշրջման  գործում ԱՄՆ-ի լրտեսական կազմակերպության գործակցության մասին: Փաստաթղթում ասվել է.«Ռազմական հեղաշրջումը, որը հանգեցրեց Մոսադեղի անկմանը և Ազգային ճակատի կաբինետի տապալմանը, իրականացվել է CIA-ի վերահսկողությամբ ,որպես ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականություն»:

Ավելի վաղ «Լոս Անջելես Թայմզ» օրաթերթը  հեղափոխության սկզբում ,Մորդադի 28-ի հեղաշրջման նախագծող Ռուզվելտի հետ կատարած հարցազրույցի  ընթացքում,հեղաշրջման մասին մանրամասներ էր բացահայտել : 

Իրանում այս ծրագրի հաջող իրականացմամբ, որը CIA-ն այն անվանել էր  «Աժաքս»գործողություն ,Այզենհավերի կառավարության պետքարտուղար Ջան Ֆաստեր Դալասը ,այնքան գոհ էր մնացել, որ մտադիր էր  Իրանի հեղաշրջման նման  հեղաշրջում  կազմակերպել Կոնգոյում, Գվատեմալայում  և Ինդոնեզիայում ,իսկ Եգիպտոսում ևս տապալել Աբդոլնասերի իշխանությունը:

ԱՄՆ-ի պաշտոնատարները պնդելով այս թշնամանքի շարունակման վրա  ,կիրառեցին ձախողած գործընթացներ,ինչպես՝ առավելագույն ճնշումը և ահաբեկչությունը հովանավորելը և ապացուցեցին ,որ չեն ըմբռնում ժողովուրդների փափուկ ուժի  հզորությունը և դասեր չեն քաղում պատմական իրադարձություններից:

Քաղաքական հարցերի վերլուծաբան Մանուչեհր Մոհամմադին ասում է.«Իսլամական հեղափոխության հաղթանակից հետո , ամերիկացիները փորձեցին ,հենց սկզբում ինչ որ նախաձեռնություններով ոչնչացնել Իսլամական հեղափոխությունը: Հեղափոխության սկզբից, Իրանի դեմ կիրառվել են 17 միջոցառումներ, երեք հեղաշրջում ,ազգամիջյան հինգ բախումներ, պատասխանատունների դեմ ահաբեկչական ակտերի համար կյանքի է կոչվել ահաբեկչական չորս խմբեր ,երկու պատերազմ և երեք մեծ ապստամբություն»:

Ինչպես հեղափոխության գերագույն առաջնորդն է նշել իր ելույթի ընթացքում .«Իրանի ժողովրդի դեմ ԱՄՆ-ի խոր թշնամանքը  կուրացրել է ամերիկացիների հաշվարկային աչքերը և նրանք  կրկնում են իրենց  սխալները»:

Նա այս մասին ասել է.

«Ամերիկացիները շարունակում են ապարդյուն դավադրությունները ,քանի որ թշնամանքը նրանց կուրացրել է տեսնելու և ըմբռնելու իրականությունը և գնահատելու ճիշտը»:

ԱՄՆ-ը ,խորամանկ քայլերով փորձել է Իրանին երկու ոլորտներում ծավալուն ճգնաժամերի դեմ հանդիման կանգնեցնել ,նախ ներքին և ապա տարածաշրջանային ասպարեզներում:

Քաղաքական գիտությունների գիտահետազոտող և համալսարանի դասախոս Սեյեդ Աբդոլլահ Մոթեվալյանը ասում է.

«Իրանի ժողովրդի դիմադրությունը մի շարք խնդիրների դիմաց,իշարս պատերազմի,ահաբեկչության և տնտեսական պատժամիջոցի ,ԱՄՆ-ին մղել է մտածել Իրանի տապալման մոդելը փոխելու մասին:Այս մոտեցմամբ, Իրանի վերաբերյալ ԱՄՆ-ի ուսումնասիրությունների կենտրոնների հետազոտությունների արդյունքները հանգեցրին ՝փափուկ տապալման նախագծի մշակմանը»:

ԱՄՆ-ի նախկին պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը իր «Կոշտ ընտրություններ» խորագրով գրքում,անդրադառնալով Իրանում, նախագահական ընտրություններից հետո անկարգությունների խնդրին, գրում է.«ԱՄՆ-ի նախագահ Բարաք Օբամայի կառավարությունը ,Իրանում 1388 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ  տեղի ունեցած անկարգություններից  տարիներ հետո ,տասնյակ միլիոն դոլարներ ծախսեց ,համայն աշխարհում Իրանի ավելի քան 5000 ընդիմադիրներին ուսուցանելու համար»:

ԱՄՆ-ի պաշտոնատարները ,Իրանին հարվածելու համար կատարեցին ամեն ինչ, ներառյալ հեղաշրջում, պատժամիջոցի կիրառում և համակարգի թշնամիներին ու ահաբեկչական խմբերին աջակցության ցուցաբերում։ 

Հայացք նետելով այլ երկրներում  ԱՄՆ-ի միջամտություններին, ներառյալ Վենեսուելայում, Կուբայում , Նիկարագուայում, Սիրիայում, Իրաքում և Աֆղանստանում, պարզվում են միջամտությունների ծավալները , որոնք վտանգել են միջազգային խաղաղությունն ու անվտանգությունը:

Իրանի դեմ ԱՄՆ -ի թշնամական կեցվածքի շարունակությունը ապացուցում է , որ ամերիկացի պաշտոնյաները դեռ ձգտում  են անցյալի նպատակների իրականացմանը:Իսլամական հեղափոխության հաղթանակից հետո բոլոր տարիների ընթացքում, ԱՄՆ-ը ձգտել է թուլացնել համակարգը և քայքայել Իրանի ժողովրդի  միասնականությունը,և փորձել է Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը ներքուստ պարտադրել քաղաքական տարաձայնություն և սոցիալական պառակտում:

Այս թշնամանքը, ըստ երևույթին, վերջ չունի, քանի որ դա Ամերիկայի կայսերապաշտ էության  մի մասն է:

Այս թշնամական գործողությունները երբեք չեն ջնջվելու  Իրանի ժողովրդի  պատմության էջերից,հենց այնպես ,որ Մորդադի 28-ի(օգոստոսի 19-ի) պետական ​​հեղաշրջման միջադեպը, 70 տարի անց, դեռ շարունակում է մնալ  Իրանի ժողովրդի հիշողության և պատմության մեջ և երբեք չի մոռացվելու: