فارسي؛ د تمدن ژبه (۱۶)
فارسي ژبه له پخوانیو ژبو څخه یوه ده، د تېرو نسلونو ارزښتناک میراث، د ایرانیانو او فارسي ژبو خلکو ملي پانګه او هویت، د پیاوړي عاطفي او احساساتي ادب لرونکې او له ارزښتناکو زېرمو ډکه ژبه ده، چې د ایران د خلکو اصلي ژبه او د پاکستان، افغانستان، ازبکستان، تاجکستان، ترکمنستان، اذربایجان او عراق د ځینو سیمو د خلکو ژبه ده.
په تېرو برخو کې مو ګام پر ګام د ژبو د تاریخ په مسیر کې سفر وکړ او ومو لوستل، چې د فارسي ژبې د ښه پېژندلو لپاره یوازې د دې ژبې او د هغې وروستیو پړاوونو ته نه شو کتلای. ژبې د یو بل ترڅنګ ژوند کوي، پر یو بل اغېز کوي او د ملتونو، حکومتونو او کلتورونو د تګ راتګ په بهیر کې یې ځای او مقام بدلېږي.
په دې مسیر کې له هغو ژبو سره اشنا شوو چې هرې یوې یې د تاریخ په یوه دوره کې د نږدې ختیځ په پراخو سیمو کې مهم رول درلود.
د اکدي ژبې او د هغې د دوو مهمو څانګو، یعنې بابلي او آشوري، په اړه مو خبرې وکړې او وامو ورېدل، چې څنګه دا ژبه د پېړیو لپاره په دې سیمه کې د حکومت، سیاست او کلتور ژبه وه.
خو لکه څنګه چې په تاریخ کې مو څو ځله لیدلي، د ژبو مقام هم د حکومتونو د واک په څېر ثابت نه پاتې کېږي. د شرایطو له بدلېدو او د واکونو له لېږدېدو سره، بله ژبه ورو ورو د خلکو او حکومتونو ترمنځ خپل ځای پیدا کړ؛ داسې ژبه چې له خپلو قومي پولو واوښته او په لرغونې نړۍ کې په یوه مهمه ارتباطي ژبه بدله شوه.
اکدي ژبه، له خپلو دوو مهمو څانګو، بابلي او آشوري سره، د څو پېړیو لپاره د نږدې ختیځ په ډېره برخه کې د حکومت، سیاست او کلتور ژبه وه، خو لکه څنګه چې د تاریخ په اوږدو کې مو څو ځله لیدلي، هېڅ ځواک او هېڅ ژبه د تل لپاره په لومړي مقام کې نه پاتې کېږي.
د سیاسي حالاتو له بدلېدو او د واکونو له لېږدېدو سره، بله ژبه ورو ورو د اکدي ژبې ځای ونیو؛ داسې ژبه چې نفوذ یې دومره پراخ شو چې نه یوازې سامي ملتونو، بلکې ډېرو نورو قومونو هم د اړیکو لپاره ترې استفاده کوله. دا ژبه ارامي وه.
ارامیان هغه قوم و چې د سوریې په ځینو برخو او د میانرودان په سیمو کې اوسېدل. که څه هم د دوی دولتونه د آشور او بابل د سترو امپراتوریو په پرتله ډېر پراخ نه وو، خو د دوی ژبې بل برخلیک پیدا کړ. ارامي ژبه وتوانېده چې د ارامي قوم له حدودو واوړي او د بېلابېلو ملتونو ترمنځ خپره شي.
له هغو عواملو څخه چې د دې پراختیا لپاره یې زمینه برابره کړه، یو یې د لیکدود سادهوالی و.
له بلې خوا، د سوداګریزو اړیکو پراختیا او د بېلابېلو سیمو ترمنځ تګ راتګ هم د دې ژبې د لا ډېر استعمال زمینه برابره کړه.
په دې توګه، ارامي ژبه ورو ورو د ارامي قوم له پولو واوښته او د بېلابېلو ملتونو ترمنځ یې ځای پیدا کړ.
د دې ژبې پراختیا دومره زیاته شوه چې ارامي په لرغونې نړۍ کې په یوه له مهمو ارتباطي ژبو بدله شوه؛ داسې ژبه چې د بېلابېلو ژبو او کلتورونو خلکو پرې له یو بل سره خبرې او اړیکې کولای شوې. له همدې امله، د ارامي ژبې اهمیت یوازې په دې کې نه و چې د یوه قوم ژبه وه، بلکې په دې کې و چې د بېلابېلو قومونو ترمنځ په ارتباطي ژبه بدله شوه.
د ارامي ژبې اهمیت هغه مهال لا زیات څرګند شو، کله چې هخامنشیانو، چې د ایران ستره امپراتوري یې جوړه کړې وه، د هغه وخت پر یوې پراخې سیمې واکمني کوله.
د هخامنشیانو قلمرو د سند له سیند څخه تر مدیترانې سمندر پورې غځېدلی و او د دومره پراخې سیمې اداره کول، د اداري مکتوبونو او د بېلابېلو ولایتونو ترمنځ د اړیکو لپاره له یوې ګډې ژبې پرته، ډېر ستونزمن وو.
په همدې شرایطو کې، ارامي ژبه په ټولو د واکدارې ژبې په توګه د دیواني او اداري مکاتباتو د رسمي ژبې په توګه وکارول شوه.
د دې انتخاب لامل دا نه و چې ارامي د ایرانیانو ژبه وه، بلکې ځکه چې له دې وړاندې د لوېدیځې اسیا په پراخه برخه کې دود شوې وه او ډېرو منشیانو او دولتي کارکوونکو پرې پوهه درلوده.
په دې توګه، ارامي ژبې د یوې ډېرې پراخې سترواکۍ په توګه په اداري جوړښت کې هم مهم ځای پیدا کړ.
د داسې یوې ژبې شتون چې د بېلابېلو سیمو منشيان او کارکوونکي پرې پوهېدل، د دومره پراخې سیمې د بېلابېلو برخو ترمنځ یې اړیکې اسانه کولې او د اداري مکاتباتو زمینه یې برابروله.
دا موضوع د هېواد د ادارې په برخه کې د هخامنشیانو د سیاست او تدبیر روښانه انځور وړاندې کوي. هغوی د لرغونې پارسي ژبې ترڅنګ، چې د پاچاهانو او شاهي ډبرلیکونو ژبه وه، له هغو ژبو څخه هم استفاده کوله چې د سترې امپراتورۍ د پراخو چارو اداره یې اسانه کولای شوه.
له همدې امله، د لرغونې پارسي ژبې د ډبرلیکونو ترڅنګ، ګڼ شمېر اسناد هم په ارامي ژبه یا د هغې تر اغېز لاندې لیکل شوي دي چې اوس د څېړونکو په لاس کې دي.
دغه اسناد ځکه ځانګړی ارزښت لري چې د هغه مهال د اداري، اقتصادي او سیاسي جوړښت په اړه مهم معلومات وړاندې کوي او موږ سره مرسته کوي چې د هغې پراخې سیمې د ادارې د څرنګوالي روښانه انځور ترلاسه کړو.
خو د هخامنشیانو له دورې سره د ارامي کیسه پای ته ونه رسېده. د دې ژبې اغېز یوازې تر هخامنشي دورې محدود نه و.
نفوذ یې دومره پراخ و چې وروسته هم د نږدې ختیځ په بېلابېلو سیمو کې ژوندی پاتې شو او ان ځینو راتلونکو ژبو او لیکدودونو هم خپلې ریښې په همدې ژبه کې پیدا کړې.
له دغو مهمو ژبو څخه یوه سریاني ژبه ده.
سریاني ژبه په حقیقت کې د ارامي ژبې له څانګو څخه یوه ګڼل کېږي.
دا ژبه د میانرودان په شمالي سیمو کې پراخه شوه او ورو ورو د ختیځ د ډېرو عیسویانو په یوه مهمه علمي، کلتوري او دیني ژبه بدله شوه.
په بېلابېلو برخو، له فلسفې او طب څخه نیولې تر دیني علومو او تاریخ پورې، ډېر اثار په دې ژبه لیکل شوي دي. دغه اثار نن د هغې دورې د کلتور او تمدن د پېژندلو لپاره له مهمو سرچینو څخه ګڼل کېږي او ښيي چې سریاني یوازې د ورځنیو خبرو او اړیکو وسیله نه وه، بلکې په علمي، کلتوري او دیني برخو کې یې هم مهم ځای پیدا کړی و.
سریاني یوازې یوه دیني ژبه نه وه؛ بلکې د بېلابېلو تمدنونو ترمنځ د یوه پل حیثیت یې هم درلود. د لرغونې نړۍ ډېر علمي او فلسفي اثار د سریاني ژبې د ژباړونکو له لارې خوندي شول او وروسته نورو ژبو ته ولېږدول شول.
له همدې امله، دې ژبې د ملتونو ترمنځ د علم او کلتور په لېږد کې مهم رول ولوباوه. هغه اثار او پوهه چې د دې ژبې له لارې لېږدېدل، کولای شول د یوې سیمې او یوې ټولنې له پولو واوړي او نورو ټولنو ته ورسېږي. له همدې امله، سریاني ژبې د لرغونې نړۍ د علمي میراث په ساتنه کې ستره ونډه لرله.
که تر اوسه مو لوستلی مطالب یو ځل بیا وڅېړو، درک کوو چې له دغو ژبو هرې یوې د تاریخ په یوه دوره کې له یوې سیمهییزې ژبې څخه پراخ مسئولیت پر غاړه درلود.
اکدي ژبه د بابل او آشور د سترو دولتونو ژبه وه؛ ارامي د نږدې ختیځ د پراخو ملتونو ګډه ژبه او د هخامنشي سترواکۍ اداري ژبه شوه؛ او سریاني هم د ختیځې نړۍ په یوه پراخه برخه کې د علم، کلتور او دین په ژبه بدله شوه.
هره یوه له دغو ژبو څخه د هغه تمدني ځنځیر یوه کړۍ ده چې پېژندنه یې موږ د ایران د تاریخ او فارسي ژبې د لا ښه درک پر لور نږدې کوي.
کېدای شي دا پوښتنه پیدا شي چې ولې د فارسي ژبې د تاریخ د څېړلو پر مهال دومره هغو ژبو ته پام کوو چې ایرانۍ نه دي؟
ځواب یې اوس په روښانه ډول درک کولای شو.
هېڅ ژبه په تشه فضا کې نه رامنځته کېږي او هېڅ کلتور له شاوخوا کلتورونو څخه په جلا توګه وده نه کوي. فارسي ژبې هم د خپل جوړښت له لومړیو پړاوونو راهیسې د سیمې له سترو ژبو سره یوځای ژوند کړی، له هغوی سره یې اړیکې لرلې او په یوه ګډ کلتوري چاپېریال کې یې وده کړې ده.
له همدې امله، د ګاونډیو ژبو پېژندنه په حقیقت کې د فارسي ژبې د خپل تاریخ د پېژندنې یوه برخه ده؛ ځکه ډېر هغه تاریخي، سیاسي او کلتوري بدلونونه چې د ایران پر برخلیک یې اغېز کړی، په داسې چاپېریال کې رامنځته شوي چې دغو ژبو پکې حضور درلود.
نو کله چې د اکدي، ارامي یا سریاني ژبو په اړه خبرې کوو، په حقیقت کې د هغې ژبنۍ او کلتوري نړۍ په اړه خبرې کوو چې فارسي ژبې هم وروسته د خپل تاریخ په اوږدو کې په همدې چاپېریال کې وده او پرمختګ کړی دی.
د دې زمینې پېژندل له موږ سره مرسته کوي چې د فارسي ژبې تاریخي مسیر ښه تعقیب کړو او د شاوخوا ژبو او کلتورونو ترمنځ یې ځای په ښه توګه وپېژنو.
اوس چې د سامي ژبو له مهمو ژبو او په لرغونو تمدنونو کې د هغوی له رول سره اشنا شوو، وخت رارسېدلی چې خپل پام یو ځل بیا د ایراني قومونو پر لور واړوو.
په راتلونکې برخه کې به د فارسي ژبې د تاریخ اصلي مسیر له نږدې تعقیب کړو؛ هغه سفر چې د لرغونو ایراني ژبو له معرفي کولو پیلېږي او موږ له هغو لومړنیو ژبو سره اشنا کوي چې زموږ ایراني نیکونو پرې خبرې کولې؛ هغه ژبې چې هرې یوې یې د نننۍ فارسي ژبې په جوړېدو کې یو ګام بلل کېږي.
د ژبو د اوږد تاریخ په مسیر کې ارامي او له هغې وروسته سریاني، هرې یوې په خپله دوره کې د اړیکو، کلتور او علم د لېږد په برخه کې مهم رول درلود.
ومو لوستل، چې ژبې څنګه د یوه قوم او یوې سیمې له پولو اوړي او د بېلابېلو ملتونو او تمدنونو ترمنځ په اړیکو کې نوی ځای پیدا کوي.
خو دا سفر لا هم دوام لري او اوس غواړو خپل پام له سامي ژبو څخه ایراني ژبو ته واړوو؛ هغه ځای چې د فارسي ژبې د تاریخ د تعقیب لپاره به موږ ته لا مستقیمه لار پرانیستل شي.
په راتلونکې مطلب کې به دې سفر ته دوام ورکړو او له لرغونو ایراني ژبو او د دې ژبني ځنځیر د جوړېدو له لومړنیو پړاوونو سره به لا ډېر اشنا شو.
له تاسو، درنو لوستونکو، هم غواړو چې که په دې مطلب کې د مطرح شویو مطالبو په اړه کوم نظر، پوښتنه یا وړاندیز لرئ، حتماً یې له موږ سره شریک کړئ. ستاسو ملګرتیا او نظرونه له موږ سره مرسته کوي چې پوه شو د دې تاریخي سفر کومې برخې درته ډېرې په زړه پورې او د لوستو وړ وې.
