ولې ایران د یورانیمو سولهییزې بډاینې پر خپل حق ټینګار کوي؟
پارسټوډې – ایران اعلان وکړ چې هېڅکله به د یورانیمو سولهییزې بډاینې له خپله حقه تېر نه شي.
د پارسټوډې د راپور له مخې، په جېنوا کې د ملګرو ملتونو په دفتر کې د ایران اسلامي جمهوریت دایمي استازي او سفیر علي بحریني، د سېشنبې په ورځ د جنورۍ په ۲۰مه د بېوسلې کولو د کنفرانس په غونډه کې ټینګار وکړ چې تهران به هېڅکله د یورانیمو سولهییزې بډاینې له خپله حقه لاس وانخلي.
هغه د امریکا او صهیونیسټي رژیم لهخوا د ایران پر اټومي تاسیساتو وروستي بریدونه وغندل او دا اقدامات یې د ملګرو ملتونو د منشور، نړیوالو قوانینو ښکاره سرغړونه او د اټومي وسلو د نه خپرېدو پر نظام (NPT) سخت ګوزار وباله.
بحریني د ۲۰۲۵ کال بدلونونو ته په اشارې سره، د جون په ۱۳مه د صهیونیسټي رژیم لهخوا د ایران د اسلامي جمهوریت د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر وړاندې برید «غیرقانوني، له مخکې پلان شوی او د نړیوالو حقوقي اصولو نقض» وباله او زیاته یې کړه: «د دې تېري په دوام کې، متحده ایالاتو د جون په ۲۲مه او د داسې رژیم سره په همغږۍ کې چې د NPT غړی نه دی، د فردو، نطنز او اصفهان په سیمو کې د ایران تر څار لاندې اټومي تاسیسات په نښه کړل، چې دا اقدام د نړیوالې سولې او امنیت او همدارنګه د نه خپرېدو د نظام (NPT) پر وړاندې جدي ګواښ ګڼل کېږي.»
د ایران استازي ټینګار وکړ: «د ایران اسلامي جمهوریت به د ملګرو ملتونو د منشور په چوکاټ کې هر ډول یرغلګر اقدام ته ځواب ووايي، او د سولهییزو موخو لپاره د یورانیمو بډاینه، د NPT د غړي په توګه د ایران یو مسلم، نه انکارېدونکی حق دی چې هېڅکله به ترې په شا نه شي.» هغه په عین حال کې وویل چې ایران تل د متقابل درناوي پر بنسټ، له هر ډول مخکنۍ شرط پرته، واقعي خبرو اترو ته چمتو دی.
د یورانیمو سولهییزې بډاینې پر حق د ایران ټینګار د حقوقي اصولو، ستراتیژیکو اړتیاوو، تاریخي تجربو او امنیتي ملاحظاتو له یوې ټولګې څخه سرچینه اخلي. دا موضوع یوه لنډمهاله غوښتنه نه ده، بلکې په نړیوال ډګر کې د ایران د حقوقي او سیاسي هویت یوه برخه ده. په مقابل کې، لوېدیځ هېوادونه د دې ادعاوو په مطرح کولو سره چې ګواکې د ایران اټومي پروګرام ښايي پوځي لور ته واوړي، هڅه کړې ده دا حق محدود کړي؛ داسې ادعاوې چې د نړیوالو قوانینو او تخنیکي واقعیتونو له نظره د دفاع وړ نه دي.
د ایران د ټینګار یو مهم دلیل د اټومي وسلو د نه خپرېدو د تړون (NPT) له مخې د هېوادونو قانوني او مسلم حق دی. دا تړون په څرګنده اعلانوي چې ټول غړي حق لري د یورانیمو بډاینې په ګډون د اټومي سونتوکو بشپړه دوره، د سولهییزو موخو لپاره ولري. ایران د NPT د غړي په توګه نه یوازې دا حق لري، بلکې کلونه یې د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې تر سخت څار لاندې فعالیت کړی او په ځلونو اعلان شوی چې د ایران په اټومي پروګرام کې هېڅ ډول انحراف نه دی لیدل شوی. له همدې امله، د ایران له بډاینې سره مخالفت په حقیقت کې د تړون د یوه غړي د حق ښکاره نقض دی.
بل دلیل، د انرژۍ واقعي اړتیا او د انرژۍ د سرچینو متنوع کول دي. ایران د لوړ نفوس او د انرژۍ د زیاتېدونکي مصرف له امله نشي کولای یوازې پر فوسیلي سرچینو تکیه وکړي. اټومي انرژي د راتلونکې لپاره یو له تر ټولو باثباته او اقتصادي انتخابونو څخه ده. سربېره پر دې، ایران له پراخو بندیزونو سره مخ دی او نشي کولای د خپلو برېښناکوټونو د سونتوکو د برابرولو لپاره پر بهرنیو هېوادونو باور وکړي. له ځینو هېوادونو سره د اټومي ټکنالوژۍ لرونکو دولتونو د همکارۍ پرې کېدل او یا د لوېدیځ سیاسي فشارونه ښيي چې پر انرژۍ تکیه کول کولای شي د فشار په وسیله بدل شي. له همدې امله، د سونتوکو کورنی تولید یوه ستراتیژیکه اړتیا ده.
بل دلیل، د علمي او ټکنالوژیکې خپلواکۍ مسئله ده. ایران د لسیزو هڅو، لګښتونو او فشارونو په پایله کې د بډاینې سیمه ایز ټکنالوژۍ ته رسېدلی دی. له دې لاسته راوړنې شاتګ د تلپاتې تړلتیا او علمي شاتګ منل دي. لوېدیځ هېوادونه هم ښه پوهېږي چې د یورانیمو بډاینه د ایران د ټکنالوژیکې خپلواکۍ نښه ده، له همدې امله د هغې د محدودولو هڅه کوي.
په مقابل کې، لوېدیځ د یورانیمو بډاینې پر وړاندې بېلابېلې پلمې وړاندې کوي. تر ټولو مهمه ادعا دا ده چې ښايي د ایران اټومي پروګرام د اټومي وسلو د تولید پر لور واوړي. دا ادعا په داسې حال کې مطرح کېږي چې د اټومي انرژۍ نړیوالې ادارې په لسګونو رسمي راپورونو کې ټینګار کړی چې د انحراف هېڅ نښه نشته. ایران همدارنګه د څار تر ټولو پراخه کچه منلې وه، داسې څارنې چې حتی د NPT له چوکاټه هم زیاتې وې. له همدې امله، د ایران د اټومي پروګرام د پوځي کېدو ادعا تخنیکي او حقوقي بنسټ نه لري.
بله پلمه د لوېدیځ سیاسي بېباوري ده. دا بېباوري تر ډېره د جیوپولیټیکي اختلافاتو ریښه لري، نه تخنیکي مسایلو. صهیونیسټي رژیم او ځینې لوېدیځ دولتونه د ایران د علمي ځواکمنېدو او هر اړخیزې خپلواکۍ په اړه اندېښمن دي او هڅه کوي د اټومي محدودیتونو په رامنځته کولو سره د ایران ستراتیژیک توان مهار کړي. خو دا چلند نه یوازې غیرقانوني دی، بلکې د نړیوالو قوانینو د هېوادونو د برابرۍ له اصولو سره هم په ټکر کې دی.
په پایله کې، د یورانیمو بډاینې پر حق د ایران ټینګار یو موقتي سیاسي دریځ نه دی، بلکې د قانوني حقونو دفاع، د انرژۍ خپلواکي، علمي پرمختګ او د لوېدیځ د دوهګوني معیارونو پر وړاندې دریځ دی. تجربې ښودلې چې په دې برخه کې شاتګ یوازې د امریکا په مشرۍ د لوېدیځ فشارونه او دښمنانه چلند زیاتوي، په داسې حال کې چې پر مشروع اټومي حقونو، په ځانګړي ډول د یورانیمو بډاینې پر حق ټینګار، ایران د یو خپلواک او قانونپال لوبغاړي په توګه تثبیتوي.
