منارې؛ د اصفهان په افق کې د ځواک، ایمان او ښکلا سمبول
-
منارې؛ د اصفهان په افق کې د ځواک، ایمان او ښکلا سمبول
پارس تودی- د تاریخي ودانیو په منځ کې، منارې د بادګیرونو، لوړو ایوانونو او ښاري دېوالونو ترڅنګ، د معماري له پلوه د تر ټولو ناپایدارو جوړښتونو له ډلې څخه ګڼل کېږي.
د څو پېړیو د پرلهپسې زلزلو تجربې د دې لامل شوې چې ایراني معماران له نریو او لوړو جوړښتونو، په ځانګړي ډول له برجونو، له جوړولو ډډه وکړي. د پارس تودی د راپور له مخې، له دې سره سره، د ایران اصفهان ښار او د هغه شاوخوا سیمې د زاګرس او کاشان له زلزلهخیزو دړو څخه شاوخوا سل کیلومتره واټن لري او له همدې امله له ویجاړوونکو زلزلو څخه خوندي پاتې شوې دي. دې نسبتاً خوندي موقعیت په دې سیمه کې د بېساري لوړوالي د منارو د جوړولو زمینه برابره کړې ده.
په تېر وخت کې، په ټول ایران کې به د منارو تر چتونو لاندې زنګونه نصبېدل چې د زلزلې د خبرداري د وسیلې په توګه یې دنده ترسره کوله.
په اصفهان کې د لوړوالي ریکارډ لرونکې منارې
د اصفهان په ښار کې تر ټولو لوړې خپلواکې منارې د علي او ساربان منارې دي چې په دولسمه پېړۍ او سلجوقي دوره کې جوړې شوې او لوړوالی یې شاوخوا ۴۸ مترو ته رسېږي. کارپوهان باور لري چې د دغو منارو پورتنۍ برخې د وخت په تېرېدو سره زاړه شوې دي او لومړنی لوړوالی یې له ۵۰ مترو څخه زیات و.
د اصفهان په شاوخوا سیمو کې هم د زیار مناره، چې ۵۰ متره لوړوالی لري، او په کاشان کې د زینالدین مناره د پام وړ ده. د زینالدین منارې لوړوالی په پخوا وخت کې ۴۷ متره و، خو په ۱۹۲۳ کال کې د هغې یوه برخه ونړېده او لوړوالی یې ۲۲ مترو ته راکم شو.
په اصفهان کې د امام جومات منارې، چې لوړوالی یې ۵۲ مترو ته رسېږي، له دې هم لوړې دي؛ خو ځکه چې پر ایوان ولاړې دي، خپلواکې منارې نه ګڼل کېږي؛ هماغسې چې د یزد جامع جومات منارې هم خپلواکې نه دي.
له نورو خپلواکو منارو څخه د ایلخاني دورې د باغ قوشخانه مناره، چې ۳۸ متره لوړوالی لري، د سلجوقي دورې د چهلدختران مناره، ۲۴ متره، د راهروان مناره، ۳۰ متره، او د برسیان مناره، ۳۴ متره، یادولای شو.
هغه دوهغبرګې منارې چې پر ایوانونو ولاړې دي، د صفوي دورې په چهارباغ مدرسه، د ایلخاني دورې په دارالضیافه، د دردشت جومات او د صفوي جامع جومات کې هم لیدل کېږي.
په زړه پورې دا ده چې د صفوي او قاجاري دورو ځینې جوماتونه، لکه د شیخ لطفالله، عليقليآقا، حکیم، محمدجعفر آبادي جوماتونه او څو نور جوماتونه، هېڅ مناره نه لري.
د اصفهان اوسنۍ تر ټولو لوړې منارې د امام خمیني مصلی دوهغبرګې جنوبي منارې دي چې لوړوالی یې ۱۱۰ مترو ته رسېږي. دغه منارې د تهران د مصلی له منارو، چې ۱۳۵ متره لوړوالی لري، وروسته د هېواد دویمې لوړې منارې بلل کېږي.
ملي او سیمهییزه پرتله
د اصفهان تر ټولو لوړې منارې ښايي د ایران له تر ټولو لوړو له عصري دورې څخه مخکې معماري جوړښتونو څخه وي. په ګلستان ولایت کې د ګنبد قابوس د مقبرې برج، چې لوړوالی یې ۵۲.۰۷ متره دی، ډېری وخت د نړۍ تر ټولو لوړ د خښتو برج بلل کېږي؛ خو په دې لوړوالي کې د هغه لاندې مصنوعي غونډۍ نه ده شامله. د امام جومات ګنبد، چې ۵۴ متره لوړ دی، تر هغه لوړ دی او د علي او ساربان منارې هم ښايي له هغه څخه لوړې وي.
د زلزلې د حساسیت له امله، ایراني منارې معمولاً په ګاونډیو سیمو کې له لوړو نمونو څخه لنډې دي؛ لکه په مغرب کې د کتوبیه مناره (۷۷ متره)، په ډهلي کې د قطب مناره (۷۲ متره)، په استانبول کې د سلیمانیه جومات منارې (۷۶ متره)، په افغانستان کې د جام مناره (۶۵ متره) او په منځنۍ اسیا کې د کتلغ تیمور مناره (۶۰ متره).
ایراني منارې معمولاً له کوچنیو ګنبدي تاجونو سره جوړېږي، په داسې حال کې چې عثماني منارې تېره او مخروطي څوکې لري چې کله ناکله د جوړښت په لوړوالي کې تر ۱۲ مترو پورې زیاتوالی راولي. له همدې امله، د اصفهان منارې د استوانهیي لوړوالي له پلوه د استانبول له نیلي جومات سره (۶۴ متره) د پرتله کولو وړ دي.
عثماني منارې له ایراني نمونو څخه نرۍ دي، خو د اصفهان منارې د لوړوالي او پلنوالي نسبت یې ډېر دی او د جنوبي او منځنۍ اسیا د منارو په پرتله یې بنسټ نری دی.
خوځنده یا «نڅېدونکې» منارې
په څوارلسمه پېړۍ کې د ایران په معماري کې د اصفهان په ولایت کې د «خوځنده منارو» د یوې بېسارې پدیدې راڅرګندېدو شاهدان یو. لومړنۍ بېلګه یې د ایمانشهر په جامع جومات کې له منځه تللې، خو په اصفهان کې د منارجنبان جومات پاتې شوې بېلګه لا هم ګرځندویان حیرانوي.
دغه دوهغبرګې منارې، سره له دې چې له سازهییز پلوه خپلواکې دي، داسې طرحه شوې دي چې د یوې په ښورولو سره بله مناره هم ولړزېږي. دغه ټکنالوژي وروسته په پنځلسمه پېړۍ کې هند ته ولېږدېده او بېلګې یې د احمداباد په سیده بشیر جومات کې پاتې دي. د دې ورته منارو بېلګې په راج بيبي جومات کې د برېتانوي استعمار پر مهال ویجاړې شوې.
تخنیکي ځانګړنې
د اصفهان د منارو د لوړوالي او پلنوالي نسبت د ایراني معمارۍ د اصولو پر بنسټ تنظیم شوی دی. د زلزلو پر وړاندې مقاومت د انعطافمنې خښتېکارۍ او مخروطي بڼو په کارولو سره ترلاسه شوی دی. ډېری منارې د ژورو بنسټونو او انعطافمن جوړښت له امله له زلزلو څخه روغې پاتې شوې دي.
ځینې منارې پټې تقویتي برخې لري؛ لکه د خښتېکارۍ دننه د لرګینو کړیو کارول. د منارو مرکزي هسته معمولاً یوه ستنهییزه برخه ده چې زینې یې چاپېره تاوېږي او لوړ ثبات رامنځته کوي. زینې د لوړوالي او زاویې د دقیقو محاسبو پر بنسټ طرحه شوې دي او ځینې منارې د رطوبت د مخنیوي لپاره د هوا د ګرځېدو سیستم هم لري.
د دېوالونو پلنوالي د لوړوالي له زیاتېدو سره کمېږي، څو سازهییز فعالیت یې په غوره ډول ترسره شي. ځینې منارې په خپله پورتنۍ برخه کې د څارنې خونې لري او یو شمېر نورې یې د بېلابېلو کارونو لپاره څو بالکونونه لري. د منارو غږیزې ځانګړنې هم د تشو او خالي فضاوو په دقیقې طرحې سره پیاوړې شوې دي.
د منارو د جوړولو تخنیکونه نسل په نسل د ایراني استادکارانو له خوا لېږدول شوي دي. ځینې منارې په خپل تاج کې د وخت کپسولونه لري چې پکې سکې او اسناد ساتل شوي دي.
معماری ځانګړنې
منارې د اذان ویلو ترڅنګ، په ښاري منظر، څارنه او د سیاسي ځواک په څرګندولو کې هم مهم رول درلود. د هغو لوړوالی به له اړوند ګنبد او جومات سره په همغږۍ کې طرحه کېده او د هغو لوری به د قبلې او ښاري محورونو له مخې تنظیمېده.
د علي او ساربان منارې، چې د اصفهان تر ټولو پخوانۍ او لوړې خپلواکې منارې دي، استوانهیي او نرۍ دي او په پېچلې خښتېکارۍ او کوفي کتیبو سینګار شوې دي. د سلجوقي دورې منارې په ورپسې دورو کې د «هزارباف» خښتېکارۍ، معمارۍ جیومیټري او رنګارنګو کاشيکاریو په وسیله سینګار شوې دي.
په دغو منارو کې د سازهییز ثبات او هنري ښکلا ترکیب په ښه توګه لیدل کېږي. د منارو شاوخوا د لمر د رڼا له حرکت سره، د رڼا او سیوري زړهراکښونکې لوبه رامنځته کېږي. په صفوي دوره کې تودو خښتي رنګونو خپل ځای لاجوردي ، فیروزهیي شین او سرو زرو سینګار ته ورکړ.
د چهلدختران مناره د لعابلرونکو کاشیکاریو له لومړنیو بېلګو څخه ده او د دردشت منارې له سلجوقي خښتې څخه د ایلخاني کاشیکارۍ پر لور د تېرېدو پړاو ښيي. ډېری منارې د جوړېدو بېلابېل پړاوونه لري چې په هر پړاو کې یې تزئیني سټایل هم توپیر لري. له دایروي بنسټونو څخه څوضلعي بنسټونو ته بدلون د معماري سټایل بدلون ښيي.
بالکونونه معمولاً پر مقرنسونو ولاړ وي چې هم سازهییز او هم تزئیني رول لري. ځینې منارې د زېرمه کولو یا خلوتنشینۍ لپاره پټې خونې لري. لعابلرونکي کاشي، چې فلزي ځلا لري، د صفوي استادکارانو له تخصصونو څخه وو. د کاشیو د نصب سیستم داسې طرحه شوی و چې د سازهییز حرکت پر وړاندې د درزونو د رامنځته کېدو مخه ونیسي.
تزئیني کتیبې ډېری وخت د قرآن کریم آیتونه، د جوړېدو نېټه او د بنسټايښودونکي نوم لري. د صفوي دورې منارې معمولاً له مقرنسکارۍ شوو تاجونو او د شیعه امامانو د شمېر په توګه د ۱۲ په څېر له سمبولونو سره سینګارېدې. ځینې منارې ۱۲ طاقچې یا ۴۰ زینې لري چې سمبولیک اړخ لري.
